Chiếu sáng nhà máy chế biến thuỷ sản: bàn phân cỡ, nước đá và cấp đông
- 1. Máng tuýp kín nhựa và đèn kín inox trên cùng một xưởng lột tôm
- 2. Phép tính đằng sau con số 224 và 126
- 3. Bàn fillet, bàn soi xương và phân màu thịt cá
- 4. Không mảnh kính nào được phép rơi xuống băng chuyền
- 5. Nước đá vảy, nước clo và vòi xịt cuối ca
- 6. Tủ đông gió, kho trữ đông và phòng máy nén
- 7. Mười năm điện và thay đèn cho xưởng lột tôm
- 8. Hồ sơ đèn cho nhà máy thuỷ sản xuất khẩu
Trong chiếu sáng nhà máy chế biến thuỷ sản, một xưởng lột tôm 960 m² cần khoảng 224 bộ máng tuýp kín vỏ nhựa 40 W hoặc 126 bộ đèn kín vỏ inox 60 W để giữ 500 lux trên bàn: phương án nhựa rẻ hơn khoảng một nửa lúc mua, phương án inox ít hơn 1,4 kW công suất và ít hơn 98 điểm treo phải xịt rửa mỗi ca. Hai con số đó mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là bàn fillet cần Ra cao để thấy đốm máu và xương, kho cấp đông cần driver chịu lạnh, và cả xưởng không được có một mảnh kính nào có thể rơi vào sản phẩm.
Trả lời nhanh: nhà máy thuỷ sản nên dùng đèn không có kính thuỷ tinh, cấp bảo vệ IP65 trở lên, khu xịt rửa áp lực cao chọn IP69K, vỏ inox hoặc nhựa chịu hoá chất tẩy rửa. Khu lột, fillet khoảng 500 lux, bàn soi và phân màu 750-1.000 lux với Ra từ 90, 4.000-5.000 K. Máng tuýp kín nhựa hợp với xưởng ngân sách thấp, rửa nhẹ; đèn kín inox hợp với xưởng xuất khẩu rửa hoá chất mỗi ca.
Máng tuýp kín nhựa và đèn kín inox trên cùng một xưởng lột tôm
Giả định xưởng 24 x 40 m, trần panel cách nhiệt cao 4,5 m, tường panel trắng, bàn inox xếp thành 6 dãy dọc. Phương án A dùng máng tuýp LED liền thân 1,2 m, vỏ nhựa kín nước, 40 W, khoảng 4.400 lm. Phương án B dùng đèn kín vỏ inox, mặt khuếch tán bằng nhựa chịu va đập, 60 W, khoảng 7.800 lm.
| Tiêu chí | A: máng tuýp kín nhựa 40 W | B: đèn kín vỏ inox 60 W |
| Số đèn cho 500 lux | 224 bộ | 126 bộ |
| Tổng công suất | khoảng 8,96 kW | khoảng 7,56 kW |
| Cấp bảo vệ thường gặp | IP65 | IP66 đến IP69K |
| Chịu hoá chất tẩy rửa | Tuỳ loại nhựa, vỏ dễ ố, giòn sau vài năm | Vỏ inox chịu tốt, cần hỏi vật liệu mặt đèn |
| Kẹp khoá hai đầu | Kẹp nhựa, dễ gãy khi mở bảo trì | Ốc hoặc kẹp inox |
| Mặt trên đọng nước, bám bẩn | Có rãnh, khó lau | Mặt nghiêng hoặc tròn, nước trôi |
| Giá tham khảo mỗi bộ | khoảng 0,4-0,8 triệu đ | khoảng 1,5-3 triệu đ |

So sánh đèn máng nhựa và đèn kín inox
Phương án A thắng ở giá mua và dễ tìm hàng thay thế. Phương án B thắng ở số điểm phải vệ sinh, độ bền dưới hoá chất và chuyện kiểm toán vệ sinh thực phẩm: kiểm toán viên của khách nhập khẩu hay soi các kẹp nhựa gãy, máng ố vàng có cặn bẩn đọng ở mép. Xưởng chỉ rửa bằng nước, không xịt áp lực vào trần, khách nội địa, thì A là lựa chọn hợp lý. Xưởng xuất khẩu đi các thị trường khó tính, rửa bọt kiềm mỗi ca, nên đi thẳng phương án B cho khu chế biến chính và dùng A cho hành lang, kho bao bì.
Phép tính đằng sau con số 224 và 126
Công thức là N = E x A / (Φ x UF x MF). Xưởng có trần thấp và tường panel trắng nên hệ số sử dụng khá cao, lấy 0,7. Hệ số duy trì lấy 0,7, thấp hơn mức 0,8 của văn phòng, vì hơi nước, mỡ cá và hoá chất làm mặt đèn đục dần giữa các lần vệ sinh sâu.
- Quang thông cần: 500 lux x 960 m² = 480.000 lm.
- Phương án A: mỗi bộ hiệu dụng 4.400 x 0,7 x 0,7 = 2.156 lm; 480.000 / 2.156 = 222,6, chọn 224 bộ (16 hàng x 14).
- Phương án B: mỗi bộ hiệu dụng 7.800 x 0,49 = 3.822 lm; 480.000 / 3.822 = 125,6, chọn 126 bộ (14 hàng x 9).
- Chênh công suất: 224 x 40 = 8.960 W so với 126 x 60 = 7.560 W, tức 1,4 kW.
Trên thực tế đèn nên chạy dọc theo dãy bàn, không rải theo lưới vuông, để ánh sáng rơi lên mặt bàn và bóng người công nhân không đổ lên con tôm đang lột. Đèn đặt hơi lệch về phía trước người đứng, khoảng 0,3-0,5 m tính từ mép bàn, cho bàn tay không che ánh sáng. Các mẫu máng và tuýp kín nước theo chiều dài 0,6 m, 1,2 m có trong nhóm đèn tuýp LED và máng chống thấm.
| TÍNH SỐ ĐÈN MIỄN PHÍ - xưởng chế biến không có mẫu riêng, nên anh chị chọn kiểu nhà xưởng trong công cụ tính đèn xưởng chế biến thuỷ sản, nhập kích thước, chiều cao trần và mức lux 500, rồi nhận số bộ đèn, sơ đồ bố trí, mặt cắt, gợi ý mã kèm giá niêm yết và bảng vật tư dự kiến gửi được qua Zalo. Bàn soi và khu phân màu cần mức sáng cao hơn, nên tính bổ sung riêng theo mục dưới. |
Bàn fillet, bàn soi xương và phân màu thịt cá
Ở khu sơ chế, người công nhân tìm những thứ nhỏ và có màu gần với nền: đốm máu, vết bầm trên thân tôm, đường chỉ đen chưa rút sạch, mảnh vỏ sót, xương dăm trong miếng fillet. Mức tham khảo khi thiết kế cho kiểm tra sản phẩm trong ngành thực phẩm là khoảng 500 lux; bàn soi và phân màu thường cần 750-1.000 lux với Ra từ 90, theo nhóm thực phẩm của EN 12464-1.
Bàn phân cỡ tôm và máy phân cỡ
Tôm nguyên liệu được phân cỡ theo số con mỗi pound hay mỗi kg, bằng máy phân cỡ trục lăn hoặc bằng tay trên bàn dài phủ đá vảy. Ở bàn phân cỡ tay, công nhân vừa đếm vừa loại con mềm vỏ, con đen đầu, con gãy đuôi; đen đầu là lỗi màu, phát hiện bằng mắt, nên bàn này cần mức sáng như bàn kiểm, khoảng 750 lux, không phải 300 lux của khu tiếp nhận. Lớp đá vảy trắng trên bàn phản xạ mạnh, dễ gây chói khi đèn treo thẳng trên đầu người đứng; đèn có mặt khuếch tán mờ treo dọc tim bàn, cao khoảng 1,8-2 m trên mặt bàn, cho ánh sáng đều mà ít chói hơn đèn chóa hở. Ở máy phân cỡ trục lăn, người vận hành đứng ở đầu ra các máng để kiểm tôm rơi đúng cỡ; đèn cần chiếu vào các máng ra chứ không vào thân máy. Máy phân cỡ rung, nên đèn treo phía trên phải gắn vào kết cấu trần, không gắn lên khung máy.
Soi xương và ký sinh trùng bằng ánh sáng từ dưới lên
Fillet cá tra, cá basa, cá ngừ thường được đặt lên bàn soi có mặt kính mờ hoặc nhựa mờ chiếu sáng từ dưới. Ánh sáng xuyên qua lớp thịt mỏng làm xương dăm và ký sinh trùng hiện thành vệt tối. Đèn trong bàn soi phải là dải LED tán xạ đều, không lộ điểm sáng, độ chói vừa đủ để không làm mỏi mắt sau 8 giờ. Mặt bàn soi nên là nhựa chịu va đập, không phải kính; khoang đèn bên dưới phải kín nước vì bàn được xịt rửa mỗi ca. Đèn trần phía trên bàn soi nên giảm sáng hoặc che bớt, để ánh sáng từ dưới lên không bị lấn.

Chiếu sáng bàn soi xương và phân màu cá fillet
Phân màu thịt cần một nguồn sáng ổn định
Fillet cá tra xuất khẩu được phân theo màu thịt từ trắng, hồng nhạt tới vàng nhạt, mỗi hạng một giá. Đây là phép so màu bằng mắt, nên phải làm dưới nguồn sáng Ra từ 90, R9 dương, và một nhiệt độ màu cố định, thường 4.000-5.000 K. Đèn 6.500 K làm thịt hơi vàng trông trắng hơn, dễ xếp nhầm hạng; đèn 3.000 K làm thịt trắng ngả hồng. Đèn trên các bàn phân màu cạnh nhau phải cùng mã, cùng lô sản xuất. Khi nhận hàng, bật cả loạt chiếu lên một tờ giấy trắng hay miếng fillet mẫu: bộ nào lệch màu rõ thì để dành cho hành lang.
Không mảnh kính nào được phép rơi xuống băng chuyền
Kính vỡ là mối nguy vật lý bị kiểm soát chặt nhất trong nhà máy thực phẩm. Các bộ tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế như BRCGS hay IFS yêu cầu nhà máy có danh mục và quy trình kiểm soát kính, nhựa giòn trong khu sản xuất; đèn là một trong những hạng mục kiểm toán viên kiểm đầu tiên. Vì vậy đèn trong khu chế biến không dùng bóng tuýp thuỷ tinh trần, không dùng đèn có kính thuỷ tinh lộ ra phía dưới.
Đèn phù hợp là loại có mặt khuếch tán bằng nhựa PC hoặc PMMA chịu va đập, hoặc nếu bắt buộc dùng kính thì kính phải nằm trong lớp bọc chống vỡ để mảnh vụn bị giữ lại. Ống tuýp LED vỏ nhựa thay cho tuýp thuỷ tinh là bước nâng cấp rẻ nhất cho xưởng cũ. Nhà máy cần ghi từng loại đèn vào danh mục kính, nhựa giòn, kèm vị trí và lịch kiểm tra nứt vỡ định kỳ; bên cung cấp đèn nên đưa được tài liệu vật liệu mặt đèn cho hồ sơ này.
Nước đá vảy, nước clo và vòi xịt cuối ca
Nhà máy thuỷ sản lạnh và ướt quanh năm: đá vảy phủ lên nguyên liệu, nước rửa có pha clo, sàn luôn đọng nước. Cuối mỗi ca, đội vệ sinh phun bọt tẩy rửa rồi xịt nước, có nơi dùng máy xịt áp lực cao nước nóng. Ba tác nhân này quyết định cấp bảo vệ và vật liệu đèn.
IP65, IP66 và IP69K khác nhau ở tia nước nào
Theo IEC 60529, chữ số thứ hai là 5 nghĩa là chịu tia nước từ vòi, 6 là chịu tia nước mạnh. IP69K xuất phát từ tiêu chuẩn cho thiết bị xe cộ (ISO 20653, trước đó là DIN 40050-9), thử bằng tia nước nóng áp lực cao ở cự ly gần; IEC 60529 cũng đã bổ sung mức IPX9. Đèn trong khu xịt áp lực cao nên có IP69K; khu chỉ xịt vòi thường dùng IP65-IP66 là đủ. Cách đèn kín vẫn hút ẩm vào trong khi nóng lên rồi nguội đi được giải thích ở bài chống ẩm cho đèn LED theo chuẩn IP.

Đèn chống nước trong môi trường xịt rửa nhà máy thủy sản
Hoá chất tẩy rửa hại nhựa nhiều hơn nước
Bọt tẩy kiềm và dung dịch clo dùng hằng ngày làm một số loại nhựa ố vàng, nứt chân chim rồi giòn, đặc biệt nhựa PC thường chịu kiềm kém. Inox 304 chịu tốt dung dịch clo loãng nếu được xả sạch, còn đọng lâu thì có thể rỗ; khu rửa nặng nên hỏi inox 316. Trước khi đặt hàng, hãy gửi tên hoá chất tẩy rửa của nhà máy cho nhà cung cấp đèn và đề nghị xác nhận vật liệu vỏ, mặt đèn, ron chịu được loại đó.
Đèn UV khử khuẩn chỉ dùng khi không có người
Một số nhà máy lắp đèn UVC ở phòng thay bảo hộ lao động, kho dụng cụ, tủ treo ủng. Tia UVC gây hại cho mắt và da, nên chỉ được chạy khi phòng không có người, có khoá liên động với cửa hoặc hẹn giờ, và tuyệt đối không dùng thay cho đèn chiếu sáng khu chế biến. Nguyên lý và các biện pháp an toàn có ở bài đèn UVC khử khuẩn và cách dùng an toàn.
Tủ đông gió, kho trữ đông và phòng máy nén
Khu cấp đông có tủ đông tiếp xúc, tủ đông gió và hầm đông IQF, nhiệt độ thường âm 35 tới âm 40 °C; kho trữ đông thường giữ khoảng âm 18 tới âm 25 °C (mức tham khảo, tuỳ sản phẩm). LED thật ra làm việc tốt trong lạnh, quang thông còn cao hơn ở nhiệt độ phòng. Thứ cần kiểm là dải Ta phía dưới của driver: nhiều driver phổ thông chỉ ghi Ta từ âm 20 °C, khởi động chậm hoặc chớp ở âm 30 °C. Chọn đèn có Ta tối thiểu thấp hơn nhiệt độ kho ít nhất 5-10 °C.
Vấn đề thứ hai là sương đọng. Mỗi lần cửa kho mở, không khí ẩm ùa vào và ngưng tụ trên đèn lạnh; đèn có khe hở sẽ đọng nước, đóng băng bên trong. Đèn trong kho đông phải kín hoàn toàn và nên lắp xa cửa, ngoài luồng khí ẩm. Kho trữ đông chủ yếu có xe nâng và người soạn hàng, cần khoảng 100-150 lux ở lối, cao hơn ở cửa xuất; chi tiết về đèn cho kho đông có ở bài đèn LED kho lạnh, kho đông chịu nhiệt độ âm. Nhiều nhà máy thuỷ sản dùng hệ lạnh amoniac; trong phòng máy nén, tránh đèn kính PC và đầu nối đồng thau lộ ra ngoài, vì cả hai đều chịu amoniac kém.
Mười năm điện và thay đèn cho xưởng lột tôm
Xưởng chế biến thuỷ sản mùa cao điểm chạy ba ca. Bảng dưới lấy 20 giờ mỗi ngày, 330 ngày mỗi năm, tức 6.600 giờ đèn. Điện tạm nhân với 2.500 đ/kWh cho tròn số; nhà máy trả theo giá điện sản xuất ba khung giờ, nên lấy giá bình quân thực tế trên hoá đơn tháng gần nhất để nhân lại. Giá đèn là mức giữa của khoảng giá tham khảo ở bảng đầu.
| Hạng mục 10 năm | A: 224 máng tuýp kín nhựa | B: 126 đèn kín inox |
| Đầu tư ban đầu | 224 x 0,6 = khoảng 134 triệu đ | 126 x 2,2 = khoảng 277 triệu đ |
| Điện mỗi năm | 59.136 kWh, khoảng 148 triệu đ | 49.896 kWh, khoảng 125 triệu đ |
| Điện 10 năm | khoảng 1.478 triệu đ | khoảng 1.247 triệu đ |
| Thay thế (giả định) | thay toàn bộ 1 lần ở năm thứ 5, 134 triệu đ | thay driver khoảng 19 bộ, 11 triệu đ |
| Nhân công thay | khoảng 22 triệu đ | khoảng 2 triệu đ |
| Tổng 10 năm | khoảng 1.768 triệu đ | khoảng 1.537 triệu đ |
Ở xưởng chạy gần như liên tục, phương án inox rẻ hơn khoảng 230 triệu đồng sau 10 năm, phần lớn nhờ 1,4 kW tiết kiệm được nhân với 6.600 giờ mỗi năm. Nếu xưởng chỉ chạy một ca, 2.600 giờ mỗi năm, khoảng chênh tiền điện co lại còn chưa tới 40%, và phương án A với lịch thay vỏ định kỳ lại đáng cân nhắc. Bảng này cho thấy số giờ chạy đèn mới là biến số quyết định, nên trước khi chọn hãy lấy số giờ thật của từng khu.
Hồ sơ đèn cho nhà máy thuỷ sản xuất khẩu
| Mục | Cần có | Dấu hiệu nên từ chối |
| Vật liệu mặt đèn | Tài liệu ghi rõ PC, PMMA hoặc kính bọc chống vỡ | Chỉ ghi "nhựa cao cấp" |
| Cấp bảo vệ | Báo cáo IP66 hoặc IP69K đúng mã | IP chỉ in trên hộp, không có báo cáo |
| Dải nhiệt độ làm việc | Ta thấp nhất ghi rõ cho đèn kho đông | Không ghi Ta, chỉ ghi "dùng trong nhà" |
| Chịu hoá chất | Xác nhận với hoá chất tẩy rửa của nhà máy | Không trả lời được |
| Ra và nhiệt độ màu bàn phân màu | Ra từ 90, cùng lô, LM-79 đúng mã | Lẫn lô, lệch màu khi bật cạnh nhau |
| Bảo hành | Phiếu hãng ghi rõ điều kiện môi trường ẩm, lạnh | Loại trừ toàn bộ môi trường ướt |
Thời hạn bảo hành hợp lý cho đèn công nghiệp chính hãng thường 2-5 năm tuỳ dòng, nhưng thời hạn dài vô nghĩa nếu điều khoản loại trừ "môi trường ẩm ướt, hoá chất". Hãy đọc kỹ phần này trước khi so giá. Các dòng đèn kín cho công nghiệp thực phẩm của hãng lớn như bảng giá đèn chống thấm Philips và dòng máng, tuýp kín giá vừa như bảng giá đèn LED MPE giúp đặt hai phương án A, B cạnh nhau bằng giá thật. Hoàng Phát nhận bản vẽ từng khu để tính số đèn, lập báo giá cả hai phương án và giao hàng chính hãng kèm hoá đơn, chứng từ hãng cấp; bảo hành theo phiếu từng hãng.
Cách chia hợp lý cho đa số nhà máy thuỷ sản là: đèn kín inox hoặc nhựa chịu hoá chất, không kính, cho khu chế biến chính; dải đèn Ra 90 cùng lô cho bàn soi, bàn phân màu; đèn có Ta âm cho kho đông; máng tuýp kín nhựa cho hành lang và kho bao bì. Chi tiền vào đúng khu chạy nhiều giờ nhất và bị rửa nhiều nhất, phần còn lại không cần đắt.
| LIÊN HỆ NGAY - Gửi bản vẽ các khu chế biến, kho đông và giờ chạy máy để Hoàng Phát Lighting tính số đèn và báo giá song song hai phương án máng nhựa, đèn inox. |
Câu hỏi thường gặp về Chiếu sáng nhà máy chế biến thuỷ sản: bàn phân cỡ, nước đá và cấp đông
Nhà máy chế biến tôm cá cần bao nhiêu lux?
Khu tiếp nhận và rửa nguyên liệu khoảng 300 lux, khu lột, fillet, xếp khuôn khoảng 500 lux, bàn soi và phân màu 750-1.000 lux với Ra từ 90, kho trữ đông 100-150 lux ở lối đi. Đây là mức tham khảo theo nhóm công nghiệp thực phẩm của EN 12464-1; khách nhập khẩu có thể có yêu cầu riêng.
Nhà máy thực phẩm có được dùng đèn tuýp thuỷ tinh không?
Không nên. Kính vỡ là mối nguy vật lý trong sản xuất thực phẩm, và các bộ tiêu chuẩn như BRCGS, IFS yêu cầu kiểm soát kính và nhựa giòn trong khu sản xuất. Nên thay bằng tuýp LED vỏ nhựa, máng kín mặt nhựa chịu va đập, hoặc đèn có kính bọc chống vỡ, và ghi từng loại vào danh mục kiểm soát.
IP69K là gì, nhà máy thuỷ sản có cần không?
IP69K là mức bảo vệ chịu tia nước nóng áp lực cao ở cự ly gần, xuất phát từ tiêu chuẩn thiết bị xe cộ ISO 20653. Khu nào cuối ca xịt rửa bằng máy áp lực cao nước nóng thì nên dùng đèn IP69K. Khu chỉ rửa bằng vòi nước thường dùng đèn IP65-IP66 là đủ.
Đèn LED có dùng được trong kho cấp đông âm 40 độ không?
Dùng được, LED còn sáng hơn khi lạnh. Điều cần kiểm là nhiệt độ làm việc thấp nhất của driver: nhiều driver phổ thông chỉ ghi từ âm 20 °C, khởi động chậm hoặc chớp ở mức lạnh hơn. Chọn đèn có Ta tối thiểu thấp hơn nhiệt độ kho, vỏ kín hoàn toàn và lắp xa cửa để tránh sương đọng.
Phân màu fillet cá tra nên dùng ánh sáng gì?
Nên dùng đèn Ra từ 90, R9 dương, một nhiệt độ màu cố định khoảng 4.000-5.000 K cho toàn khu phân màu, độ rọi bàn 750-1.000 lux. Đèn quá trắng xanh làm thịt vàng trông trắng hơn, đèn quá vàng làm thịt trắng ngả hồng. Các đèn trên những bàn cạnh nhau phải cùng mã, cùng lô sản xuất.
Máng đèn chống thấm nhựa bị ố vàng có sao không?
Có ảnh hưởng. Vỏ nhựa ố vàng thường là dấu hiệu nhựa bị hoá chất tẩy rửa hoặc tia UV làm lão hoá, sau đó sẽ giòn, nứt và kẹp khoá dễ gãy, ánh sáng cũng giảm. Ở nhà máy thực phẩm, nhựa giòn còn là mối nguy mảnh vỡ. Nên lên kế hoạch thay và chọn loại vật liệu chịu được hoá chất của nhà máy.














