Độ rọi đứng và độ rọi hình trụ: ánh sáng cho nhận diện khuôn mặt và camera
- 1. Bốn cách đo ánh sáng tại cùng một điểm
- 2. Đứng ngay dưới đèn, vì sao mặt lại tối
- 3. Các mức tham khảo trong tiêu chuẩn
- 4. Camera an ninh cần gì từ ánh sáng
- 5. Bố trí theo từng vị trí cần nhận diện
- 6. Thêm ánh sáng mặt đứng tốn bao nhiêu
- 7. Chọn đèn và kiểm khi nhận hàng
- 8. Đo lại sau khi lắp, bằng mắt và bằng máy
Vì sao sảnh đo được 300 lux trên sàn mà camera vẫn quay mặt khách tối sẫm, và độ rọi đứng có liên quan gì? Câu trả lời nằm ở chỗ máy đo lux thông thường đặt nằm ngang đo ánh sáng rơi xuống mặt sàn, còn khuôn mặt người là một mặt đứng. Một khuôn mặt đứng ngay dưới đèn downlight góc hẹp nhận gần như toàn bộ ánh sáng trên đỉnh đầu, trán sáng, hốc mắt và cằm chìm trong bóng. Camera, người bảo vệ và chính người đối diện đều nhìn thấy cùng một gương mặt thiếu sáng, trong khi bản nghiệm thu vẫn ghi đạt chuẩn.
Trả lời nhanh: độ rọi đứng Ev là ánh sáng rơi lên một mặt phẳng thẳng đứng, ví dụ mặt người hay bảng biển, còn độ rọi hình trụ Ez là trung bình độ rọi đứng theo mọi hướng quanh một điểm, đại diện cho việc nhìn rõ người từ bất kỳ phía nào. Muốn mặt người sáng rõ cho camera và nhận diện, cần ánh sáng tới từ phía trước và hai bên, đèn phân bố rộng đặt lệch khỏi đỉnh đầu, chứ không chỉ tăng lux trên sàn.
Bốn cách đo ánh sáng tại cùng một điểm
Cùng một vị trí trong sảnh, tuỳ mặt phẳng đặt cảm biến mà con số đo được khác nhau rất xa. Hiểu bốn đại lượng dưới đây là đủ để đọc mọi bản thiết kế chiếu sáng có nhắc tới khuôn mặt.
Độ rọi ngang Eh
Đo trên mặt phẳng nằm ngang, thường ở mặt sàn hoặc mặt bàn. Đây là con số quen thuộc trong TCVN 7114-1:2008 và hầu hết bảng tra lux. Nó phù hợp cho đọc sách, làm việc trên bàn, đi lại không vấp. Nó không nói gì về việc nhìn mặt người.
Độ rọi đứng Ev
Đo trên mặt phẳng thẳng đứng hướng về một phía cụ thể. Cùng một điểm có vô số độ rọi đứng: hướng về cửa ra vào, hướng về quầy lễ tân, hướng về camera. Khi thiết kế cho camera, hướng cần quan tâm là hướng từ mặt người nhìn về ống kính.
Độ rọi hình trụ Ez
Hình dung một hình trụ nhỏ đứng thẳng tại điểm đó; Ez là độ rọi trung bình trên mặt cong của hình trụ, tức trung bình độ rọi đứng theo tất cả các hướng ngang. Đại lượng này cho biết một người đứng ở đó được nhìn thấy rõ đến đâu từ bất kỳ phía nào. EN 12464-1 dùng Ez để đánh giá chất lượng giao tiếp bằng mắt trong văn phòng, phòng họp, lớp học.
Độ rọi bán trụ Esc
Giống Ez nhưng chỉ lấy nửa hình trụ quay về một hướng, thường là hướng người đi tới. Bộ tiêu chuẩn chiếu sáng đường EN 13201 dùng Esc để đánh giá khả năng nhận diện khuôn mặt người đi bộ trên vỉa hè, quảng trường, lối đi công viên, đo ở độ cao khoảng 1,5 m.
| Đại lượng | Mặt phẳng đo | Trả lời câu hỏi | Ở đâu hay dùng |
| Eh | Nằm ngang, mặt sàn hoặc bàn | Đủ sáng để làm việc, đi lại chưa | Mọi bảng lux thông dụng |
| Ev | Đứng, hướng về một phía | Mặt người, bảng biển hướng về phía đó có sáng không | Camera, bảng thông tin, kệ hàng |
| Ez | Hình trụ đứng, mọi hướng | Có nhìn rõ người từ mọi phía không | Văn phòng, phòng họp, sảnh |
| Esc | Nửa hình trụ, một hướng | Có nhận ra mặt người đang đi tới không | Lối đi bộ, công viên, quảng trường |

Phân biệt 4 đại lượng đo độ rọi Eh, Ev, Ez và Esc
Bảng trên có một hệ quả thực tế cho người làm hồ sơ: muốn nghiệm thu ánh sáng mặt đứng thì phải ghi trong hồ sơ thiết kế độ cao đo và hướng đo, nếu không người đo sẽ mặc định đặt máy nằm ngang trên sàn. Khi đo, cầm máy đo lux sao cho cảm biến quay ngang về phía camera hoặc về phía người quan sát, ở độ cao 1,5-1,6 m. Đó là cách nhanh nhất để thấy sự khác biệt giữa một sảnh sáng trên giấy và một sảnh nhìn rõ mặt người.
Đứng ngay dưới đèn, vì sao mặt lại tối
Với một nguồn sáng coi như điểm, cường độ I (candela) theo hướng tạo góc γ với phương thẳng đứng, đặt cao H mét so với mặt phẳng tính toán, ta có hai công thức:
- Độ rọi ngang: Eh = I x cos³γ / H².
- Độ rọi đứng trên mặt quay về phía đèn: Ev = I x cos²γ x sinγ / H².
Ở ngay dưới đèn, γ = 0, sinγ = 0, nên Ev = 0. Mặt người quay về bất kỳ hướng nào cũng không nhận được ánh sáng từ chính bộ đèn trên đầu. Ánh sáng mặt đứng chỉ đến từ các đèn ở xa hơn, tới mặt người theo phương xiên.
Ví dụ minh hoạ với một đèn downlight phân bố rộng
Giả định đèn có cường độ gần đều khoảng 1.000 cd trong vùng 0-65 độ, lắp trần 3,2 m. Lấy mặt phẳng ngang ở độ cao khuôn mặt 1,6 m, nên H = 1,6 m, H² = 2,56.
| Vị trí người so với chân đèn | Góc γ | Eh tại độ cao mặt | Ev trên mặt quay về đèn |
| Ngay dưới đèn, 0 m | 0 độ | 391 lux | 0 lux |
| Cách 0,8 m | 26,6 độ | 280 lux | 140 lux |
| Cách 1,6 m | 45 độ | 138 lux | 138 lux |
| Cách 2,8 m | 60,3 độ | 48 lux | 83 lux |

Vì sao đứng ngay dưới đèn LED mà khuôn mặt vẫn tối
Điểm có Ev cao nhất không nằm dưới đèn mà ở khoảng cách bằng một nửa đến một lần H. Quy luật này đúng với hầu hết đèn phân bố rộng: muốn chiếu sáng mặt người tại một vị trí, đặt đèn lệch về phía trước người đó khoảng 0,7-1,5 m theo hướng người đó nhìn, thay vì đặt ngay trên đỉnh đầu. Với đèn góc hẹp 24-36 độ, cường độ giảm rất nhanh khi γ vượt nửa góc chiếu, nên Ev ở khoảng cách 1,6 m gần như không còn; đó là lý do sảnh dùng toàn downlight góc hẹp thường cho mặt người tối dù sàn sáng. Phép đổi từ lumen sang lux ngang, phần quen thuộc hơn, có trong bài quy đổi lumen ra lux theo diện tích phòng.
Từ một đèn đến cả một lưới đèn
Với một đèn chiếu từ một phía, độ rọi hình trụ chỉ bằng khoảng 1/π, tức gần 32% độ rọi đứng cực đại, vì phía sau hình trụ không nhận được gì. Khi ánh sáng tới đều từ bốn phía, Ez tăng lên và gương mặt có bóng mềm hơn. Đây là cơ sở của khái niệm tạo hình (modelling): tỉ số Ez/Eh nằm trong khoảng vừa phải thì gương mặt có khối, không phẳng lì cũng không bị bóng gắt. EN 12464-1 nêu dải tham khảo của tỉ số này khoảng 0,3-0,6 cho không gian có người làm việc và giao tiếp.
Các mức tham khảo trong tiêu chuẩn
Tiêu chuẩn Việt Nam về chiếu sáng nơi làm việc trong nhà, TCVN 7114-1:2008, chủ yếu quy định độ rọi ngang, chỉ số chói UGR và chỉ số hoàn màu. Các yêu cầu về độ rọi đứng và hình trụ được nêu rõ hơn trong tiêu chuẩn châu Âu. Bảng dưới tổng hợp các mức thường được dùng làm mốc thiết kế; vì có nhiều phiên bản tiêu chuẩn, khi làm hồ sơ cần tra bản đang áp dụng cho dự án.
| Không gian | Đại lượng | Mức tham khảo | Ghi chú |
| Khu vực có người đi lại, làm việc trong nhà | Ez duy trì | 50 lux trở lên, Uo từ 0,10 | Đo ở 1,2 m khi ngồi, 1,6 m khi đứng (theo EN 12464-1) |
| Nơi cần giao tiếp bằng mắt tốt: phòng họp, lớp học, quầy tiếp khách | Ez duy trì | 150 lux trở lên | Theo EN 12464-1 |
| Tạo hình khuôn mặt | Tỉ số Ez/Eh | 0,3-0,6 | Dải tham khảo |
| Lối đi bộ, khu dân cư ngoài trời | Eh trung bình theo lớp P | khoảng 2 lux (P6) đến 15 lux (P1) | Theo EN 13201-2 |
| Lối đi bộ cần nhận diện mặt | Esc tối thiểu, Ev tối thiểu | Tra bảng lớp bổ sung | EN 13201-2 có lớp riêng cho bán trụ và độ rọi đứng |
Với lối đi ngoài trời, EN 13201-2 đặt các tiêu chí bán trụ và độ rọi đứng thành lớp bổ sung, chủ đầu tư chọn dùng khi khu vực cần nhận diện khuôn mặt hoặc có nguy cơ an ninh. Trị số từng lớp nên tra trực tiếp bảng của tiêu chuẩn thay vì nhớ. Điều cần ghi nhớ là thứ tự độ lớn: lối đi bộ ngoài trời cần ánh sáng mặt đứng ở mức vài lux, còn sảnh trong nhà cần mức hàng chục đến hàng trăm lux, vì mắt người và camera trong nhà đã quen với nền sáng hơn nhiều.
Camera an ninh cần gì từ ánh sáng
Phần lớn camera giám sát được đặt ở độ cao 2,5-3,5 m, nhìn chếch xuống. Khuôn mặt hiện rõ trên hình khi ánh sáng tới mặt từ phía camera hoặc hai bên phía camera, độ sáng mặt không chênh quá lớn so với nền phía sau, và nguồn sáng không lọt thẳng vào ống kính.
Ngược sáng ở cửa kính
Sảnh có cửa kính lớn ban ngày là trường hợp khó nhất: nền phía sau người sáng gấp nhiều lần mặt người, camera chỉnh phơi sáng theo nền và mặt người thành bóng đen. Chức năng WDR của camera giúp được một phần, nhưng cách bền nhất là thêm ánh sáng mặt đứng phía trong cửa, chiếu vào mặt người đi vào. Ban đêm thì ngược lại, mặt kính phản chiếu đèn trong sảnh vào ống kính camera đặt ngoài cửa.
Nhấp nháy và sọc trên hình
Camera dùng cảm biến quét dòng có thể ghi lại sọc ngang khi đèn LED có driver gợn sóng cao, nhất là khi tốc độ màn trập nhanh vào ban ngày. Hiện tượng này không phải lỗi camera. Cách chọn đèn ít nhấp nháy có trong bài đèn LED nhấp nháy khi quay phim và cách chọn đèn không rung.
Hồng ngoại và ánh sáng nhìn thấy
Camera có đèn hồng ngoại ban đêm chuyển sang hình đen trắng; nhận diện khuôn mặt bằng hình hồng ngoại ở khoảng cách gần vẫn được, nhưng màu áo, màu xe thì mất. Nếu cần hình màu ban đêm, phải có ánh sáng nhìn thấy đủ ở mặt đứng. Lỗi hay gặp là đặt đèn pha ngay cạnh camera, chiếu cùng hướng: côn trùng bay quanh đèn hiện to trên hình và mạng nhện trên chụp đèn kích hoạt cảnh báo chuyển động suốt đêm. Đặt đèn cách camera ít nhất 1-2 m sang bên là đủ tránh.
Bố trí theo từng vị trí cần nhận diện
Mỗi vị trí có một hướng nhìn chính và một chỗ đặt đèn hợp lý. Bảng dưới là cách sắp đèn tham khảo cho các vị trí hay gặp ở toà nhà văn phòng, chung cư và nhà xưởng.
| Vị trí | Hướng cần sáng | Cách đặt đèn | Lỗi hay gặp |
| Cửa ra vào sảnh | Mặt người đi vào, nhìn về camera trong sảnh | Downlight góc rộng cách cửa 1-1,5 m vào trong, thêm đèn hắt tường đối diện | Chỉ có đèn trên ô cửa, mặt người tối khi bước vào |
| Quầy lễ tân | Mặt khách và mặt nhân viên | Đèn trước quầy phía khách, đèn sau lưng nhân viên chiếu hắt lên tường | Đèn thả ngay trên đầu nhân viên, hốc mắt đen |
| Barrier, cổng ra vào xe | Mặt tài xế và biển số | Đèn đặt phía trước xe 3-5 m, cao 3-4 m, lệch khỏi trục camera | Đèn pha chiếu thẳng vào ống kính |
| Thang máy, cửa từ | Mặt người đứng trước đầu đọc thẻ | Đèn trần cách cửa khoảng 1 m về phía người đứng | Đèn ngay trên đầu đọc, mặt người bị bóng |
| Lối đi bộ ngoài trời | Mặt người đi tới từ hai chiều | Đèn trụ thấp hai bên hoặc so le, phân bố rộng | Đèn đường cao chiếu xuống, mặt người tối |
Điểm chung của cả năm vị trí là đèn phải nằm phía trước mặt người theo hướng họ nhìn, không nằm trên đầu và không nằm sau lưng. Với lối đi bộ trong công viên hay khuôn viên, đèn trụ thấp 3-4 m cho ánh sáng mặt đứng tốt hơn đèn cột 8 m cùng công suất, như phân tích trong bài đèn LED chiếu sáng công viên, đường dạo bộ.
| TÍNH SỐ ĐÈN MIỄN PHÍ - Với sảnh, hành lang hay phòng chờ, anh chị mở app tính số đèn downlight cho sảnh và hành lang, chọn kiểu phòng gần nhất, ví dụ văn phòng hay hành lang, rồi nhập kích thước và chiều cao trần; app trả về số đèn theo TCVN 7114:2008, sơ đồ bố trí, phối cảnh 3D và mã đèn gợi ý kèm giá niêm yết. App tính độ rọi ngang, nên sau khi có sơ đồ, anh chị dời các đèn gần cửa và quầy lễ tân về phía trước vị trí người đứng như bảng trên. |
Thêm ánh sáng mặt đứng tốn bao nhiêu
Ví dụ minh hoạ cho một sảnh 10 x 12 m, trần 3,2 m, mở cửa 14 giờ mỗi ngày quanh năm, tức 5.110 giờ. Phương án A dùng downlight góc hẹp đủ lux sàn; phương án B đổi sang downlight góc rộng, dày hơn một chút, thêm bốn đèn hắt tường ở bức tường đối diện cửa chính. Tiền điện lấy theo giả định 2.500 đ/kWh, anh chị đổi bằng đơn giá của toà nhà.
| Hạng mục | Phương án A: downlight góc hẹp | Phương án B: downlight góc rộng và đèn hắt tường |
| Số đèn | 12 downlight 15 W, góc 36 độ | 16 downlight 12 W góc 90 độ, 4 đèn hắt tường 10 W |
| Tổng công suất | 180 W | 232 W |
| Điện năng mỗi năm | 920 kWh | 1.186 kWh |
| Tiền điện mỗi năm | khoảng 2,30 triệu | khoảng 2,96 triệu |
| Chi phí thiết bị thêm (tham khảo) | mốc so sánh | thêm khoảng 1,5-3 triệu |
| Mặt người tại cửa và quầy | Tối khi đứng dưới đèn, bóng gắt hốc mắt | Sáng từ phía trước, bóng mềm, camera nhìn rõ |

So sánh hai phương án chiếu sáng sảnh giúp camera nhận diện khuôn mặt
Khoản chênh khoảng 665.000 đồng tiền điện mỗi năm và vài triệu tiền thiết bị là rất nhỏ so với giá trị của một đoạn ghi hình nhận ra được mặt người. Đèn hắt tường còn làm sảnh trông rộng và đỡ tối hơn khi bước vào từ ngoài nắng. Nếu ngân sách bị khống chế theo W/m2, phương án B vẫn ở khoảng 1,9 W/m2, thấp hơn nhiều mức thường gặp với sảnh văn phòng dùng LED.
Chọn đèn và kiểm khi nhận hàng
Để làm ánh sáng mặt đứng, ba thông số quan trọng nhất của đèn là phân bố cường độ, chỉ số chói và độ ổn định của ánh sáng. Downlight góc rộng, đèn hắt tường, đèn ốp trần có tấm tán xạ đều làm được, miễn là phân bố đúng như catalogue công bố. Danh mục đèn LED âm trần chính hãng ghi góc chiếu từng mã; khi so mã trong bảng giá đèn LED MPE hay bảng giá đèn downlight Rạng Đông, lọc theo góc chiếu trước rồi mới so công suất.
| Điểm kiểm | Dấu hiệu đạt | Dấu hiệu nên hỏi lại |
| Góc chiếu | Ghi rõ góc, có biểu đồ phân bố hoặc file IES | Chỉ ghi chiếu rộng, không có số |
| Chói | Có chụp chống chói hoặc ghi UGR cho cấu hình phòng chuẩn | Chip LED lộ thẳng ra ngoài |
| Nhấp nháy | Driver dòng ổn định, có thông số gợn sóng hoặc chỉ số nhấp nháy | Không có thông tin driver |
| Nhiệt độ màu và CRI | 3.000-4.000 K, Ra 80 trở lên, đồng nhất giữa các đèn | Lô hàng lệch màu khi bật cạnh nhau |
| Tem nhãn và chứng từ | Mã trên thân khớp hộp và hoá đơn, có phiếu bảo hành hãng | Không phiếu, tem in mờ, mã không tra được |
Một cách kiểm rất đặc thù cho bài toán này: khi nhận hàng, bật hai mẫu đèn cùng mã cạnh nhau, chiếu lên một bức tường trắng từ khoảng cách 1 m. Vệt sáng trên tường phải giống nhau về kích thước và độ mềm của mép. Hai vệt khác nhau rõ là thấu kính hoặc chóa khác lô, và tính toán ánh sáng mặt đứng dựa trên góc chiếu sẽ sai ngay từ đầu.
Bảo hành và giấy tờ
Downlight và đèn hắt tường dùng trong nhà thường được hãng bảo hành 2-3 năm, có dòng dài hơn. Nên giữ hoá đơn và phiếu theo lô, ghi vị trí lắp để khi đổi đèn hỏng chọn đúng mã, đúng góc chiếu; đổi nhầm một đèn góc hẹp vào vị trí trước cửa là mất ánh sáng mặt đứng ở đúng chỗ cần. Với sảnh, Hoàng Phát nhận kích thước và vị trí camera để tính số đèn, báo giá; hàng giao đúng mã chính hãng, có hoá đơn cùng chứng từ hãng cấp, và mỗi bộ đèn được bảo hành theo phiếu của hãng làm ra nó.
Đo lại sau khi lắp, bằng mắt và bằng máy
Sau khi lắp, đi lại các vị trí trong bảng bố trí vào buổi tối, đứng ở chỗ người ra vào sẽ đứng, nhờ một người khác xem hình từ màn hình camera. Cùng buổi đó, đo độ rọi đứng bằng máy cầm tay đặt thẳng, cảm biến quay về phía camera, ở 1,6 m. Hai phép kiểm này mất chưa tới một giờ cho một sảnh và cho biết ngay chỗ nào cần dời đèn.
Đừng nghiệm thu sảnh, cổng hay lối đi chỉ bằng con số lux trên sàn. Ghi vào hồ sơ thiết kế ít nhất một điểm đo độ rọi đứng ở độ cao khuôn mặt cho mỗi vị trí có camera, đặt đèn phía trước người chứ không phải trên đầu, và chọn đèn phân bố rộng có chụp chống chói. Làm được ba việc đó thì camera nhìn rõ người, và người trong sảnh cũng nhìn rõ nhau.
| LIÊN HỆ NGAY - Gửi mặt bằng sảnh, vị trí cửa, quầy lễ tân và camera để Hoàng Phát Lighting tính số đèn, gợi ý mã downlight góc rộng và báo giá hàng chính hãng có hoá đơn, chứng từ hãng cấp. |
Câu hỏi thường gặp về Độ rọi đứng và độ rọi hình trụ: ánh sáng cho nhận diện khuôn mặt và camera
Độ rọi đứng khác độ rọi ngang như thế nào?
Độ rọi ngang đo ánh sáng rơi lên mặt phẳng nằm ngang như sàn hay mặt bàn, là con số quen thuộc trong bảng lux. Độ rọi đứng đo trên mặt phẳng thẳng đứng hướng về một phía, như khuôn mặt hay bảng biển. Cùng một điểm, độ rọi ngang có thể 300 lux trong khi độ rọi đứng trên mặt người chỉ vài chục lux.
Đo độ rọi đứng bằng máy đo lux thường được không?
Được. Cầm máy đo lux sao cho cảm biến đứng thẳng, quay về phía cần đánh giá, ví dụ quay về camera, ở độ cao khoảng 1,5-1,6 m tương ứng khuôn mặt người đứng. Đo vào buổi tối khi không có ánh sáng ban ngày, người đo đứng lệch sang bên để không che cảm biến.
Vì sao đứng dưới đèn downlight thì mặt bị tối?
Vì ánh sáng từ đèn ngay trên đầu rơi gần như thẳng đứng, chỉ chiếu đỉnh đầu và trán, còn mặt phẳng thẳng đứng của khuôn mặt gần như không nhận được gì. Ánh sáng lên mặt đến từ các đèn đặt xiên phía trước. Đèn góc hẹp càng làm hiện tượng này rõ hơn vì ánh sáng không toả sang ngang.
Camera an ninh cần bao nhiêu lux để thấy rõ mặt người?
Không có một con số chung, vì tuỳ cảm biến camera, ống kính và khoảng cách. Điều quan trọng hơn con số là ánh sáng tới mặt từ phía camera, độ sáng mặt không chênh quá lớn so với nền phía sau và đèn không lọt thẳng vào ống kính. Kiểm bằng cách xem hình thật trên màn hình vào buổi tối sau khi lắp.
Độ rọi hình trụ dùng để làm gì?
Độ rọi hình trụ là trung bình độ rọi đứng theo mọi hướng quanh một điểm, cho biết một người đứng ở đó được nhìn rõ đến đâu từ bất kỳ phía nào. Tiêu chuẩn châu Âu EN 12464-1 dùng đại lượng này để đánh giá chất lượng giao tiếp bằng mắt ở văn phòng, phòng họp, lớp học và sảnh.
Lối đi bộ ban đêm nên dùng đèn cao hay đèn thấp để nhìn rõ mặt người?
Đèn trụ thấp 3-4 m, phân bố rộng, đặt hai bên hoặc so le thường cho ánh sáng lên mặt người tốt hơn đèn cột 8 m cùng công suất. Đèn cao chiếu chủ yếu xuống mặt đường, mặt người đi tới nhận ít ánh sáng xiên. Bộ tiêu chuẩn EN 13201 dùng độ rọi bán trụ để đánh giá khả năng nhận diện này.














