Chiếu sáng nhà trồng nấm: ánh sáng yếu nhưng đúng lúc, độ ẩm 90%
- 1. Nấm dùng ánh sáng khác cây trồng như thế nào
- 2. Nhu cầu ánh sáng theo từng loài nấm phổ biến
- 3. Bật đèn bao lâu và vào lúc nào trong chu kỳ
- 4. Ẩm 90% và phun sương: đèn hỏng vì đâu
- 5. Tính đèn cho một nhà nấm bịch treo
- 6. Máng hở giá rẻ hay máng kín IP65: tính tiền trong 5 năm
- 7. Nhiệt toả ra từ đèn và chuyện bóng sợi đốt cũ
- 8. Chọn đèn kín cho nhà nấm và kiểm khi nhận hàng
Có cần lo chiếu sáng nhà trồng nấm không, hay cứ để tối là nấm tự lên? Đây là câu hỏi người mới làm trại nấm hay đặt nhất, và câu trả lời ngắn là: giai đoạn ủ tơ thì gần như không cần, giai đoạn ra quả thể thì phần lớn loài nấm trồng phổ biến cần ánh sáng yếu nhưng đều đặn. Thiếu sáng đúng lúc, nấm sò ra cuống dài, mũ nhỏ, nhạt màu; linh chi không mở tán mà mọc thành nhánh như sừng. Thừa sáng hay đèn đặt sai chỗ thì ít hại nấm hơn, nhưng lại hại chính bộ đèn, vì không khí trong nhà nấm thường ẩm 85-95% suốt ngày đêm.
Trả lời nhanh: nấm không quang hợp như cây, ánh sáng chỉ là tín hiệu báo cho tơ nấm biết đã đến lúc ra quả và định hướng mọc. Mức sáng tham khảo khi ra quả thể của nấm sò, bào ngư, linh chi vào khoảng 200-500 lx tại mặt bịch phôi, bật 8-12 giờ mỗi ngày. Dùng đèn LED tuýp hoặc máng kín IP65 trở lên, ánh sáng trắng 5.000-6.500 K, có hẹn giờ.

Hệ thống chiếu sáng nhà trồng nấm bằng đèn LED IP65
Nấm dùng ánh sáng khác cây trồng như thế nào
Cây xanh có diệp lục, dùng ánh sáng làm năng lượng để tạo chất hữu cơ, nên cần lượng ánh sáng lớn, thường tính bằng PPFD hàng trăm µmol/m²/s. Nấm không có diệp lục. Toàn bộ năng lượng của nấm đến từ giá thể: mùn cưa, rơm, bã mía, lõi ngô. Ánh sáng với nấm chỉ có vai trò tín hiệu, giống công tắc bật quá trình hình thành quả thể và la bàn chỉ hướng cho cuống và mũ.
Vì thế đèn trồng cây quang phổ đỏ xanh công suất lớn, loại dùng cho rau thuỷ canh, là phí tiền nếu đem vào nhà nấm. Nấm cần ít ánh sáng hơn nhiều, và cần đúng thời điểm. Các tài liệu nuôi trồng nấm thường ghi nhận vùng ánh sáng xanh lam (bước sóng khoảng 450-480 nm) có tác dụng kích ra quả rõ nhất ở nhiều loài, trong khi ánh sáng đỏ ít tác dụng. Đây là lý do đèn LED trắng lạnh 6.500 K, có đỉnh phổ xanh lam rõ hơn đèn 3.000 K, thường được dùng trong nhà nấm. Khác biệt giữa nhu cầu của cây và của nấm được bàn thêm trong bài đèn LED nông nghiệp cho cây quang hợp.
Thiếu sáng thì nấm biểu hiện ra sao
Dấu hiệu rõ nhất là cuống dài vươn về phía có ánh sáng, mũ nhỏ, màu nhạt so với giống. Ở nấm sò xám, mũ thiếu sáng thường trắng bệch thay vì xám đậm. Ở linh chi, thiếu sáng cộng với CO2 cao làm quả thể không xoè tán. Lưu ý rằng CO2 cao do thông gió kém cũng gây cuống dài, nên trước khi thêm đèn, kiểm tra quạt hút và cửa gió.
Nhu cầu ánh sáng theo từng loài nấm phổ biến
Mỗi loài, thậm chí mỗi chủng giống, phản ứng với ánh sáng khác nhau. Bảng dưới là mức tham khảo chung cho các loài trồng nhiều ở Việt Nam; con số cụ thể nên hỏi lại cơ sở cung cấp giống, vì họ có kinh nghiệm với đúng chủng mình bán.
| Loài nấm | Giai đoạn ủ tơ | Giai đoạn ra quả thể (tham khảo) | Ghi chú |
| Nấm sò, bào ngư | Tối hoặc rất yếu | Khoảng 200-500 lx, 8-12 giờ/ngày | Thiếu sáng là cuống dài, mũ nhạt |
| Linh chi | Tối hoặc rất yếu | Khoảng 300-600 lx, đều các hướng | Cần thêm thông gió để xoè tán |
| Mộc nhĩ | Tối | Ánh sáng tán xạ yếu, khoảng 200-400 lx | Thiếu sáng tai nấm nhạt màu |
| Nấm đông cô | Tối | Ánh sáng yếu, khoảng 100-300 lx | Thường kết hợp sốc nhiệt, sốc nước |
| Nấm kim châm trắng | Tối | Rất yếu hoặc gần như tối | Ánh sáng làm thân ngả vàng, mũ to |
| Nấm rơm | Tối | Ánh sáng yếu, khoảng 50-150 lx | Chủ yếu cần nhiệt độ và ẩm độ |
Đọc bảng: trừ kim châm trắng, các loài đều cần ánh sáng ở giai đoạn ra quả, nhưng mức sáng nằm trong khoảng vài trăm lux, chỉ ngang ánh sáng một phòng ngủ bật đèn. Không loài nào trong bảng cần đến 1.000 lx liên tục. Sai lầm ngược hay gặp là trại nấm dùng chung một chế độ đèn cho mọi nhà, kể cả nhà ủ tơ, làm tơ nấm ở phôi mới cấy bị kích thích ra quả sớm khi chưa lan kín bịch. Nhà ủ tơ nên tách riêng, hoặc ít nhất có công tắc và hẹn giờ riêng.
Bật đèn bao lâu và vào lúc nào trong chu kỳ
Thời điểm bật đèn quan trọng không kém mức lux. Một chu kỳ trồng nấm sò bịch mùn cưa điển hình có bốn pha, mỗi pha cần chế độ đèn khác nhau. Bảng dưới là một lịch đèn tham khảo; trại có giống khác thì chỉnh theo hướng dẫn của cơ sở cung cấp giống.
| Pha | Thời gian tham khảo | Chế độ đèn | Ẩm độ và việc khác |
| Ủ tơ | Khoảng 25-35 ngày | Tắt, chỉ bật đèn thao tác khi vào kiểm | Không phun nước vào bịch |
| Kích ra quả | 3-5 ngày sau khi rạch bịch | Bật 10-12 giờ/ngày, mức 300-500 lx | Tăng ẩm 85-95%, tăng thông gió |
| Phát triển quả thể | 3-6 ngày | Duy trì 8-12 giờ/ngày | Phun sương nhiều lần, không phun lên đèn |
| Thu hái, nghỉ đợt | Giữa các đợt | Giảm còn 6-8 giờ hoặc tắt | Để bịch nghỉ trước đợt sau |

Nhu cầu ánh sáng của nấm theo từng giai đoạn phát triển
Hai chi tiết thường bị bỏ qua. Thứ nhất, đèn phải bật theo giờ cố định mỗi ngày, vì tơ nấm phản ứng với chu kỳ sáng tối đều đặn hơn là với tổng số giờ; một bộ hẹn giờ điện tử vài trăm nghìn đồng giải quyết được việc này. Thứ hai, đèn thao tác ở nhà ủ tơ nên là công tắc riêng, có thể dùng đèn ánh sáng vàng ấm hoặc đỏ yếu, để người vào kiểm bịch không bật nhầm cả dãy đèn trắng.
Ẩm 90% và phun sương: đèn hỏng vì đâu
Nhà nấm là môi trường khắc nghiệt cho thiết bị điện hơn người ta nghĩ. Ẩm độ 85-95% kéo dài cả ngày, hệ phun sương chạy nhiều lần, nhiệt độ ban đêm hạ xuống làm hơi nước ngưng trên mọi bề mặt, cộng với bào tử nấm bay thành lớp bụi mịn. Đèn hỏng ở nhà nấm thường qua ba đường.
Hơi ẩm lọt vào và ngưng tụ bên trong
Máng đèn hở và bóng tuýp lắp đuôi G13 thông thường không có lớp kín nào, hơi ẩm bám thẳng lên chân bóng và đui đèn. Sau vài tháng, chân đồng đen lại, tiếp xúc kém, bóng chập chờn rồi tắt. Đèn kín nhưng gioăng kém thì hút ẩm mỗi lần nóng lên rồi nguội đi, hơi nước đọng thành giọt trên mặt trong chụp. Hiện tượng đèn hấp hơi và cách xử lý được viết chi tiết trong bài đèn LED bị vào nước, hấp hơi.
Bào tử nấm phủ mặt đèn
Nấm sò khi trưởng thành thả bào tử rất dày, có thể thấy thành lớp bụi trắng hoặc tím nhạt trên kệ, trên quạt và trên mặt đèn. Lớp bụi này giữ ẩm, làm giảm ánh sáng ra và là nơi nấm mốc phát triển. Vì vậy hệ số duy trì khi tính đèn cho nhà nấm nên lấy thấp, khoảng 0,6-0,7, và đèn phải có mặt ngoài trơn để lau bằng khăn ẩm được, không có khe sâu.
Đầu nối dây ngay trong vùng phun sương
Lỗi lắp đặt hay gặp nhất ở trại nấm là nối dây bằng băng keo điện ngay trên đầu đèn, giữa vùng phun sương. Băng keo bong sau vài tuần ẩm, mối nối hở, rò điện ra khung kệ sắt. Mối nối phải nằm trong hộp nối kín IP65 có ốc siết cáp, hoặc dùng đèn liền dây và đầu nối chống nước có sẵn. Toàn bộ mạch đèn nhà nấm nên đi qua thiết bị chống dòng rò, vì người làm việc trong môi trường ướt và tay thường xuyên chạm khung kệ kim loại.
Tính đèn cho một nhà nấm bịch treo
Ví dụ minh hoạ: nhà trồng nấm sò dài 20 m, rộng 8 m, diện tích 160 m², cao 3,5 m, bịch phôi xếp trên năm dãy kệ chạy dọc, mỗi kệ năm tầng. Mục tiêu khoảng 300 lx trung bình ở mặt bịch. Hệ số duy trì lấy 0,65 vì ẩm và bào tử; hệ số sử dụng theo giả định chỉ 0,5, vì kệ và bịch che bớt ánh sáng. Quang thông cần là 300 x 160 / (0,65 x 0,5) = 147.700 lm.
Nếu dùng máng kín IP65 dài 1,2 m, 36 W, 3.600 lm, số đèn là 147.700 / 3.600 = 41, làm tròn 42 bộ, tổng công suất khoảng 1,5 kW, tức gần 9,5 W/m². Với năm dãy kệ thì có sáu lối đi (kể cả hai lối sát tường), 42 bộ chia thành sáu dãy, mỗi dãy 7 bộ cách nhau khoảng 2,8 m, đặt trên trục lối đi chứ không đặt trên nóc kệ. Đèn trên lối đi chiếu xiên vào mặt bên của hai kệ hai phía, tầng dưới cũng nhận được ánh sáng; đèn đặt trên nóc kệ chỉ chiếu sáng tầng trên cùng.

Sơ đồ bố trí 42 đèn LED IP65 cho nhà trồng nấm 160 m²
Kệ cao năm tầng: đèn ngang hay đèn đứng
Với kệ cao trên 2 m, tầng dưới cùng thường chỉ nhận được một nửa ánh sáng của tầng trên. Hai cách xử lý: lắp thêm một dãy đèn thấp hơn ở độ cao khoảng 1,2 m chạy dọc lối đi, hoặc lắp đèn đứng dọc theo cột kệ, chiếu ngang vào các tầng. Cách thứ hai cho độ đều theo chiều cao tốt hơn nhưng tốn nhiều đầu nối hơn, nên chỉ đáng làm khi đèn có dây liền và đầu nối chống nước sẵn. Bố trí nhiều tầng kệ giống bài toán nhà kính trồng lan, phần chia vùng sáng theo tầng có thêm ở bài chiếu sáng nhà kính, vườn lan công nghệ cao.
| TÍNH SỐ ĐÈN MIỄN PHÍ - App chưa có mẫu riêng cho nhà nấm, nên anh chị chọn kiểu kho kệ trong app tính đèn kho kệ, nhà xưởng của Hoàng Phát, nhập dài, rộng, chiều cao treo và mức 300 lx để nhận số đèn, sơ đồ bố trí theo lối đi, mặt cắt, gợi ý mã đèn kèm giá niêm yết và bảng vật tư dự kiến gửi qua Zalo; sau đó giảm hệ số duy trì theo mức bào tử và ẩm của trại, như ví dụ 0,65 ở trên. |
Máng hở giá rẻ hay máng kín IP65: tính tiền trong 5 năm
Nhiều trại nấm nhỏ bắt đầu bằng máng đôi bóng tuýp LED loại hở, giá thấp, mua ở cửa hàng gần nhà. So với máng kín IP65 liền thể, khác biệt lúc mua là gấp đôi, nhưng ở nhà ẩm 90% thì khác biệt về số lần thay mới là thứ quyết định.
Phép so dưới đây dựa trên giả định: 42 vị trí đèn của ví dụ trên, đèn chạy 10 giờ mỗi ngày, 300 ngày mỗi năm, tức 3.000 giờ; giá điện để tính là 2.500 đ/kWh, trại tự thay bằng giá trên hoá đơn của mình, nhất là khi dùng điện kinh doanh hay điện sản xuất nông nghiệp. Phương án A: máng hở hai bóng tuýp LED 18 W, giá tham khảo 250.000 đ/bộ, tỉ lệ hỏng giả định 25% mỗi năm do ẩm. Phương án B: máng kín IP65 liền thể 36 W, giá tham khảo 550.000 đ/bộ, tỉ lệ hỏng giả định 4% mỗi năm.
| Hạng mục (42 bộ, 5 năm) | A: máng hở, bóng tuýp LED | B: máng kín IP65 |
| Tiền mua ban đầu | 10,5 triệu | 23,1 triệu |
| Điện năng mỗi năm | 4.536 kWh, 11,3 triệu | 4.536 kWh, 11,3 triệu |
| Số bộ hỏng mỗi năm | khoảng 10,5 bộ | khoảng 1,7 bộ |
| Tiền điện 5 năm | 56,7 triệu | 56,7 triệu |
| Tiền thay đèn 5 năm (chưa tính công) | 13,1 triệu | 4,6 triệu |
| Tổng 5 năm | 80,3 triệu | 84,4 triệu |
| Rủi ro rò điện ra kệ sắt | Cao, chân bóng hở | Thấp, kín hoàn toàn |
Về tiền thuần, sau năm năm hai phương án gần ngang nhau, A còn rẻ hơn khoảng 4 triệu. Nhưng con số đó che đi hai điều. Mỗi bộ hỏng ở phương án A thường hỏng âm thầm: một góc kệ tối đi vài ngày giữa đợt ra quả, nấm ở góc đó cuống dài, bán giá thấp hơn. Và chân bóng hở trong không khí bão hoà hơi nước là nguy cơ rò điện thật, khi người hái nấm tay ướt bám vào kệ sắt. Với trại làm lâu dài, B là lựa chọn đúng; A chỉ chấp nhận được cho nhà ủ tơ khô, nơi đèn ít bật và không phun sương.
Nhiệt toả ra từ đèn và chuyện bóng sợi đốt cũ
Nhiều trại nấm lâu năm vẫn treo bóng sợi đốt 60-75 W hoặc bóng compact dọc lối đi. Bóng sợi đốt biến phần lớn điện năng thành nhiệt, chỉ khoảng 10-15 lm cho mỗi watt, trong khi máng LED kín phổ thông đạt khoảng 100 lm/W. Để có cùng 147.700 lm như ví dụ trên, bóng sợi đốt 60 W loại khoảng 800 lm cần gần 185 bóng, tức hơn 11 kW, gấp khoảng bảy lần hệ LED 1,5 kW. Toàn bộ chênh lệch đó thành nhiệt trong một căn nhà kín 560 m³.
Nấm sò ra quả thuận lợi ở khoảng 20-30 độ C tuỳ chủng; nhà mái tôn mùa nắng đã dễ vượt ngưỡng trên. Thêm nguồn nhiệt trên đầu kệ làm mặt bịch gần bóng khô nhanh, nấm ở tầng trên cùng dễ khô mép, và quạt phải chạy nhiều hơn. Bóng thuỷ tinh nóng còn có thể nứt khi bị tia phun sương lạnh tạt vào. Thay sang LED kín vì vậy được lợi hai lần: tiền điện giảm, và nhà nấm dễ giữ nhiệt độ hơn. Phần nhiệt của LED 36 W vẫn có, nên không treo đèn sát mặt bịch dưới 30 cm.
Chọn đèn kín cho nhà nấm và kiểm khi nhận hàng
Đèn cho nhà nấm không cần đắt, không cần quang phổ đặc biệt. Đèn cần kín thật, nhẹ để treo lên khung kệ hay xà nhà tạm, và có nguồn chạy ổn ở điện nông thôn hay dao động. Các dòng máng kín, tuýp liền thể trong bảng giá đèn LED chống ẩm Rạng Đông và bảng giá đèn tuýp kín Điện Quang là chỗ dễ so cấp IP, quang thông và chiều dài; trại cần mẫu khác có thể xem nhóm đèn tuýp LED và máng đèn.
| Tiêu chí | Nên chọn | Nên tránh |
| Cấp bảo vệ | IP65 trở lên, ghi trên tem thân đèn | Chỉ ghi chống ẩm, không có mã IP |
| Nắp bịt hai đầu | Có gioăng, siết bằng vít hoặc khoá | Nắp nhựa ấn khít, không gioăng |
| Dây ra đèn | Dây liền có ốc siết cáp, hoặc đầu nối chống nước | Cầu đấu hở trong máng |
| Nhiệt độ màu | 5.000-6.500 K cho nhà ra quả | 3.000 K cho nhà ra quả |
| Nguồn | Dải điện áp rộng, có ghi hệ số công suất | Không ghi thông số nguồn |
| Vỏ | Nhựa PC hoặc nhôm phủ, mặt trơn | Thép sơn mỏng, gỉ chân treo |
Mẹo kiểm đặc thù cho nhà nấm: khi nhận lô đèn, lấy một bộ treo ngay trong nhà ra quả đang phun sương, bật tắt theo lịch bình thường trong 10-14 ngày, rồi tháo nắp đầu. Lòng đèn khô, không có giọt nước và không có vệt ố ở cầu đấu là đạt. Có hơi nước bên trong thì đổi mẫu trước khi lắp cả trại. Hàng chính hãng có tem, hoá đơn và phiếu bảo hành của hãng; mã in trên thân đèn phải trùng mã trên hoá đơn.
Bảo hành ở môi trường ẩm cao
Một số phiếu bảo hành loại trừ hỏng do vào nước hay do môi trường ẩm. Với đèn đã công bố IP65, hỏng do nước lọt qua gioăng nguyên vẹn là lỗi sản phẩm, nên hỏi rõ hãng cách xử lý trường hợp này trước khi mua. Thời hạn hợp lý cho đèn kín dân dụng và nông nghiệp thường từ 1-3 năm tuỳ dòng; giữ hoá đơn và tem trên thân đèn, tránh tự khoan thêm lỗ treo vào thân đèn vì sẽ mất kín và mất bảo hành. Bảo hành áp dụng theo phiếu của từng hãng.
Với nhà trồng nấm, đừng mua đèn trồng cây, đừng mua máng hở cho nhà ra quả, và đừng dùng chung lịch đèn cho nhà ủ tơ. Một nhà 160 m² chỉ cần khoảng 40 bộ máng kín 36 W treo trên lối đi, một bộ hẹn giờ và một thiết bị chống dòng rò. Bật đèn đúng giờ mỗi ngày quan trọng hơn bật thật sáng.
| ĐẶT HÀNG NGAY - Gửi kích thước nhà nấm, số dãy kệ và loài nấm đang trồng để Hoàng Phát Lighting tính số máng kín, cách treo trên lối đi và báo giá đèn chính hãng có hoá đơn. |
Câu hỏi thường gặp về Chiếu sáng nhà trồng nấm: ánh sáng yếu nhưng đúng lúc, độ ẩm 90%
Trồng nấm sò có cần ánh sáng không?
Có, nhưng chỉ ở giai đoạn ra quả thể. Lúc ủ tơ nên để tối. Khi rạch bịch cho ra quả, nấm sò cần ánh sáng yếu, tham khảo khoảng 200-500 lx tại mặt bịch, bật 8-12 giờ mỗi ngày. Thiếu sáng thì cuống dài, mũ nhỏ và nhạt màu. Ánh sáng tán xạ từ cửa sổ hoặc đèn LED trắng đều dùng được.
Dùng đèn LED trồng cây màu tím cho nấm được không?
Dùng được nhưng tốn tiền vô ích. Đèn trồng cây tập trung vào vùng đỏ và công suất lớn để phục vụ quang hợp, còn nấm không quang hợp, chỉ cần ánh sáng yếu làm tín hiệu, nhạy nhất với vùng xanh lam. Đèn LED trắng 5.000-6.500 K loại kín nước rẻ hơn nhiều và hợp với nhà nấm hơn.
Nhà nấm nên bật đèn mấy giờ một ngày?
Ở giai đoạn ra quả thể, mức thường dùng là 8-12 giờ mỗi ngày, bật và tắt vào giờ cố định. Chu kỳ sáng tối đều đặn quan trọng hơn tổng số giờ. Nên dùng bộ hẹn giờ điện tử thay vì bật tắt tay. Giai đoạn ủ tơ tắt đèn, chỉ bật đèn thao tác khi vào kiểm tra bịch phôi.
Vì sao đèn trong nhà nấm hay bị chập chờn rồi tắt?
Thường do hơi ẩm. Nhà nấm ẩm 85-95%, phun sương nhiều lần mỗi ngày, hơi nước bám vào chân bóng và đui đèn của máng hở làm tiếp xúc kém và gỉ. Mối nối dây quấn băng keo trong vùng phun sương cũng hay hở sau vài tuần. Nên dùng máng kín IP65 và nối dây trong hộp nối kín.
Nấm kim châm có cần chiếu sáng không?
Nấm kim châm trắng thường được trồng trong điều kiện gần như tối để giữ thân trắng, dài và mũ nhỏ đúng thị hiếu. Ánh sáng nhiều làm thân ngả vàng và mũ to hơn. Vì vậy đèn trong phòng kim châm chủ yếu là đèn thao tác, bật khi người vào làm việc. Chế độ cụ thể nên theo hướng dẫn của nơi cung cấp giống.
Có cần chống giật cho hệ đèn nhà trồng nấm không?
Nên có. Nhà nấm ẩm gần bão hoà, người làm việc tay ướt và thường xuyên chạm khung kệ sắt, nên nguy cơ điện giật khi có rò điện cao hơn nhà ở. Mạch đèn nên đi qua thiết bị chống dòng rò, đèn và hộp nối phải kín nước, khung kệ kim loại nên được nối đất theo hướng dẫn của thợ điện.














