Độ chói mặt đường và chỉ số chói loá TI: đèn đường sáng mà vẫn khó nhìn
- 1. Lux đo ánh sáng rơi xuống, cd/m2 đo ánh sáng đi vào mắt
- 2. Bốn chỉ số dùng để chấm một tuyến đường có xe chạy
- 3. Chỉ số TI được tính như thế nào
- 4. Năm lý do khiến con đường sáng mà vẫn khó nhìn
- 5. Chiều cao cột, cần đèn và khoảng cách: ba con số thợ hay tự đổi
- 6. Tiền điện khi sửa một tuyến đang chói
- 7. Đọc hồ sơ quang, chọn đèn chính hãng và điều kiện bảo hành cả tuyến
Tuyến đường vừa thay đèn LED, máy đo lux báo sáng gấp rưỡi đèn cũ, vậy tại sao tài xế vẫn than khó nhìn và chuyện đó liên quan gì tới độ chói mặt đường? Đây là câu mà ban quản lý khu công nghiệp, khu đô thị và các đội điện hay hỏi sau khi nhận phản ánh của người đi đường. Câu trả lời ngắn: mắt tài xế không đo lux. Mắt nhìn thấy ánh sáng phản xạ từ mặt đường về phía mình, và nhìn thấy cả những bóng đèn đang chiếu thẳng vào mắt. Một tuyến có lux cao nhưng độ chói phân bố loang lổ, cộng thêm đèn nghiêng chiếu xa, sẽ cho cảm giác vừa sáng vừa loá, và vật cản trên đường lại khó thấy hơn.
Trả lời nhanh: đèn đường được đánh giá bằng độ chói trung bình mặt đường tính bằng cd/m2, độ đều tổng Uo, độ đều dọc Ul và chỉ số chói loá TI theo bộ tiêu chuẩn EN 13201. Lux chỉ là lượng ánh sáng rơi xuống, không cho biết mắt thấy gì. Đường sáng mà khó nhìn thường do đèn nghiêng nhiều, phân bố quang không hợp bề rộng đường hoặc cột quá xa.
Lux đo ánh sáng rơi xuống, cd/m2 đo ánh sáng đi vào mắt
Độ rọi (lux) là quang thông rơi trên một mét vuông mặt đường. Nó không phụ thuộc mặt đường màu gì hay người nhìn đứng ở đâu. Độ chói (cd/m2) là cường độ ánh sáng mà một mét vuông bề mặt phát hoặc phản xạ về một hướng nhất định, ở đây là hướng mắt tài xế. Hai đại lượng gắn với nhau qua đặc tính phản xạ của mặt đường và góc nhìn.
Mắt tài xế nhìn mặt đường ở góc rất thấp
Trong tính toán chiếu sáng đường theo EN 13201, người quan sát được đặt cách vùng tính toán khoảng 60 m, mắt cao 1,5 m, nhìn xuống mặt đường ở góc khoảng 1 độ. Ở góc nhìn sát như vậy, mặt nhựa không phản xạ đều mọi hướng như tờ giấy trắng mà phản xạ mạnh hơn về phía trước, theo hướng ánh sáng đi tới. Một đèn đặt phía trước tài xế chiếu ngược về phía tài xế tạo vệt sáng trên mặt đường rõ hơn nhiều so với cùng lượng lux chiếu từ phía sau lưng.

So sánh độ rọi Lux và độ chói mặt đường cd/m²
Cùng một mức lux, các loại mặt đường cho độ chói khác nhau
Đặc tính phản xạ của mặt đường được phân loại bằng các bảng hệ số (nhóm R1 tới R4 và nhóm C1, C2 trong tài liệu CIE). Hệ số độ chói trung bình Q0 của nhựa đường phổ biến vào khoảng 0,07, bê tông xi măng sáng khoảng 0,10. Theo kinh nghiệm thiết kế, trên mặt nhựa thông thường, mỗi 1 cd/m2 độ chói trung bình cần khoảng 13-15 lx độ rọi trung bình, tuỳ phân bố quang của đèn.
| Loại mặt đường | Đặc điểm phản xạ | Hệ quả khi chiếu sáng |
| Bê tông nhựa mới, màu đen | Tối, phản xạ khuếch tán nhiều hơn | Cần nhiều lux hơn cho cùng độ chói, nhưng ít vệt bóng loáng |
| Bê tông nhựa đã dùng nhiều năm | Cốt liệu lộ ra, màu xám, bóng hơn | Độ chói cao hơn ở góc nhìn xa, dễ thành vệt sáng dọc |
| Bê tông xi măng | Sáng màu, Q0 cao hơn | Cùng lux cho độ chói cao hơn, đường trông sáng hơn |
| Mặt đường ướt sau mưa | Phản xạ gương mạnh | Vệt sáng kéo dài về phía mắt, vùng giữa hai cột tối hẳn |
Điểm rút ra cho người đi mua đèn: hai tuyến cùng đo được 20 lx có thể cho cảm giác rất khác nhau. Tuyến bê tông xi măng 20 lx có thể sáng tương đương tuyến nhựa mới 28-30 lx. Khi so đèn cũ với đèn mới trên cùng tuyến, đừng chỉ so con số trên máy lux.
Bốn chỉ số dùng để chấm một tuyến đường có xe chạy
Bộ tiêu chuẩn EN 13201 gồm các phần quy định lớp chiếu sáng, yêu cầu chất lượng, cách tính và cách đo. Với đường có xe cơ giới chạy tốc độ trung bình và cao, phần yêu cầu dùng các lớp M1 tới M6, mỗi lớp đặt ngưỡng cho bốn chỉ số chính cộng một chỉ số phụ cho dải hai bên đường.
- Độ chói trung bình Lav (cd/m2): độ chói trung bình trên làn xe, giá trị duy trì tối thiểu sau khi tính suy giảm quang thông và bụi bẩn.
- Độ đều tổng Uo: độ chói nhỏ nhất chia độ chói trung bình trên toàn vùng tính toán. Uo thấp nghĩa là có chỗ tối hẳn, vật cản ở đó khó thấy.
- Độ đều dọc Ul: tỷ số nhỏ nhất trên lớn nhất dọc theo tim mỗi làn. Ul thấp tạo hiệu ứng vằn sáng tối liên tục trước mắt tài xế, gây mỏi.
- Chỉ số chói loá TI (%): mức tăng ngưỡng nhìn do đèn chói gây ra. TI càng cao, mắt càng cần độ tương phản lớn hơn mới nhận ra vật.
- Tỷ số dải biên (bản 2003 gọi là SR, bản 2015 gọi là REI): độ rọi dải ngoài mép đường so với dải trong mép, để tài xế thấy người hoặc xe sắp đi vào đường.
| Lớp | Lav tối thiểu (cd/m2) | Uo tối thiểu | Ul tối thiểu | TI tối đa (%) | REI tối thiểu |
| M1 | 2,0 | 0,40 | 0,70 | 10 | 0,35 |
| M2 | 1,5 | 0,40 | 0,70 | 10 | 0,35 |
| M3 | 1,0 | 0,40 | 0,60 | 15 | 0,30 |
| M4 | 0,75 | 0,40 | 0,60 | 15 | 0,30 |
| M5 | 0,5 | 0,35 | 0,40 | 15 | 0,30 |
| M6 | 0,3 | 0,35 | 0,40 | 20 | 0,30 |
Bảng trên là các ngưỡng thường được trích từ EN 13201-2:2015; trước khi đưa vào hồ sơ thầu, nên đối chiếu với bản tiêu chuẩn chính thức đang áp dụng cho dự án. Chọn lớp nào phụ thuộc tốc độ thiết kế, lưu lượng, có dải phân cách hay không, mật độ nút giao và mức độ phức tạp thị giác. Đường nội bộ khu công nghiệp xe tải chạy 40-50 km/h thường được thiết kế quanh M4-M5; trục chính đô thị cao hơn. Điều đáng chú ý là TI cho phép chặt hơn ở lớp cao: đường nhanh cần độ sáng cao nhưng cũng không chấp nhận chói.
Chỉ số TI được tính như thế nào
TI đo mức chói loá tăng ngưỡng, tức cái loá làm mắt kém nhạy với độ tương phản. Ánh sáng từ đèn đi vào mắt tán xạ bên trong nhãn cầu, phủ lên võng mạc một lớp sáng mờ gọi là độ chói màn che Lv. Lớp màn này làm giảm độ tương phản giữa vật cản và mặt đường. Công thức thường dùng cho Lav đến 5 cd/m2:
TI = 65 x Lv / Lav mũ 0,8 (đơn vị %), trong đó Lv = 10 x tổng (Emắt / góc bình phương), Emắt là độ rọi mỗi đèn tạo ra trên mặt phẳng mắt, góc tính bằng độ giữa hướng nhìn và hướng tới đèn.
Hai hệ quả từ công thức. Thứ nhất, đèn nằm gần hướng nhìn (góc nhỏ) gây chói nhiều hơn hẳn vì góc nằm ở mẫu số và được bình phương. Thứ hai, cùng mức màn che Lv, đường có Lav thấp sẽ có TI cao hơn: mắt đã thích nghi với nền tối thì nhạy với chói hơn.
| Trường hợp | Lav (cd/m2) | Lv (cd/m2) | TI tính ra | So với ngưỡng M3, M4 (15%) |
| Đèn đúng phân bố, nghiêng 0-5 độ | 1,0 | 0,12 | Khoảng 7,8% | Đạt rộng |
| Cùng đèn, nghiêng 15 độ | 1,0 | 0,25 | Khoảng 16,3% | Vượt ngưỡng |
| Đèn đúng phân bố, đường tối hơn | 0,75 | 0,12 | Khoảng 9,8% | Đạt |
| Đèn nghiêng 15 độ, đường tối hơn | 0,75 | 0,25 | Khoảng 20,5% | Vượt nhiều |
Lv trong bảng được chọn tròn số để thấy cơ chế, không lấy từ phép đo một mẫu đèn nào. Thông điệp là: nghiêng đèn lên để kéo sáng ra xa có thể đẩy TI qua ngưỡng ngay cả khi Lav vẫn đạt. Phép tính TI đầy đủ còn có quy ước tầm che của nóc xe (thường lấy góc khoảng 20 độ phía trên đường chân trời), nên phần mềm thiết kế sẽ cho kết quả chính xác hơn bảng ước lượng này.
Năm lý do khiến con đường sáng mà vẫn khó nhìn
Từ các chỉ số trên, có thể truy ngược những lỗi làm tài xế khó chịu dù máy lux báo đủ.
Đèn bị nghiêng lên để vươn sang làn bên kia
Đường rộng, cột chỉ có một bên, thợ nghiêng đèn 15-20 độ cho ánh sáng sang được làn đối diện. Lux làn xa tăng, nhưng cường độ sáng ở các góc 70-90 độ so với phương thẳng đứng tăng mạnh, đúng vùng chiếu thẳng vào mắt tài xế chạy tới. Cách đúng là chọn đèn có phân bố quang rộng ngang đường, giữ góc nghiêng 0-5 độ, hoặc đổi sang bố trí hai bên.

So sánh đèn đường LED nghiêng 5° và 15° gây chói mắt
Khoảng cách cột quá xa so với phân bố dọc của đèn
Đèn công suất lớn được dùng để giãn cột, mỗi đèn tạo một vệt sáng tròn, giữa hai cột là vệt tối. Ul tụt xuống 0,3-0,4, tài xế chạy qua cảm giác như nhìn qua song cửa. Vật cản nằm đúng vùng tối là nguy hiểm nhất.
Lề đường và vỉa hè tối hẳn
Ánh sáng dồn hết xuống lòng đường, vỉa hè và dải đất hai bên tối đen. Người đi bộ bước ra từ vùng tối gần như xuất hiện đột ngột. Đây là lý do EN 13201 có chỉ số dải biên.
Nhiệt độ màu và cảm giác chói
Ánh sáng 5.700-6.500 K trên mặt đường ướt cho cảm giác loá mạnh hơn ánh sáng ấm, dù TI tính theo công thức không phụ thuộc màu. Bài so sánh ánh sáng vàng, trung tính và trắng của đèn đường LED đi sâu vào lựa chọn 3.000 K, 4.000 K hay 5.700 K cho từng loại tuyến.
Chuyển tiếp đột ngột từ vùng sáng sang vùng tối
Cuối tuyến đèn mới nối với đoạn đường cũ tối, hay cửa hầm chui ban ngày, mắt cần thời gian thích nghi. Đoạn chuyển tiếp nên giảm dần độ chói qua vài khoảng cột thay vì cắt hẳn. Bài chiếu sáng đường hầm, cầu vượt chống chói mô tả cách chia vùng cửa hầm cho trường hợp khắt khe nhất.
Chiều cao cột, cần đèn và khoảng cách: ba con số thợ hay tự đổi
Bản thiết kế quang được tính với chiều cao cột, độ vươn cần, góc nghiêng và khoảng cách cột cụ thể. Ra hiện trường, cột lùi vào 1 m vì vướng cống, cần đèn dài hơn vì hàng có sẵn, góc nghiêng được chỉnh cho đẹp mắt. Mỗi thay đổi nhỏ đều làm Uo, Ul và TI thay đổi theo. Lỗi hay gặp là đèn được bắt lên cần nghiêng sẵn 10-15 độ của cột cũ trong khi thiết kế tính đèn nằm ngang; khi đó cộng thêm góc gá của đèn, tổng góc nghiêng có thể lên 15-20 độ mà không ai để ý. Khi thay đèn trên cột cũ, đo lại góc cần thực tế bằng thước đo góc trước khi đặt hàng, và chọn đèn có khớp gá chỉnh được góc để bù về gần 0 độ.
Khâu nghiệm thu cũng hay bị làm sơ sài. Máy đo độ chói cầm tay đắt và ít đội thi công có, nên thực tế người ta đo lux. Đo lux vẫn có ích nếu làm theo lưới: chọn một khoảng giữa hai cột ở đoạn thẳng, mỗi làn lấy 3 điểm theo chiều ngang, theo chiều dọc chia khoảng cột thành 10 điểm cách đều, đo lúc đèn đã chạy ổn định ít nhất 20-30 phút và mặt đường khô. Kết quả cho Uo và Ul theo độ rọi, đủ để phát hiện vệt tối giữa hai cột hay làn xa thiếu sáng. Muốn kết luận về độ chói và TI thì phải quay về bảng tính của hãng với đúng thông số hiện trường đã đo.
| TÍNH SỐ ĐÈN MIỄN PHÍ - Muốn biết tuyến đang chói thiếu cột hay thừa công suất, anh chị khoanh sơ bộ bằng app tính đèn đường để soát lại tuyến đang chói. Gõ vào ba thông tin hiện trạng là bề rộng lòng đường, độ cao cột và cách bố trí, app đề xuất khoảng cách cột, độ vươn cần, góc nghiêng, kèm bản vẽ và danh sách vật tư để so với tuyến thật. App làm việc với độ rọi trung bình, không xuất độ chói cd/m2 hay TI, nên đây là khung để so, còn kết luận về chói vẫn phải dựa trên bảng tính quang của hãng. |
Tiền điện khi sửa một tuyến đang chói
Ví dụ minh hoạ trên 1 km đường nội bộ rộng 7 m, cột 9 m một bên, khoảng cách 35 m, tức 29 cột, giữ nguyên cột cũ. Phương án A là cách xử lý hay gặp khi đường bị kêu tối: thay đèn 150 W, nghiêng 15 độ cho sáng tới mép bên kia. Phương án B dùng đèn 100 W có phân bố quang rộng ngang đường, chỉnh về 0-5 độ. Đèn chạy khoảng 4.200 giờ mỗi năm (11,5 giờ mỗi đêm). Tiền điện quy theo 2.500 đ/kWh để dễ so; tuyến của anh chị trả theo giá nào thì đổi con số đó.
| Hạng mục | A: 150 W nghiêng 15 độ | B: 100 W đúng phân bố, 0-5 độ |
| Công suất cả tuyến | 29 x 150 = 4.350 W | 29 x 100 = 2.900 W |
| Điện năng mỗi năm | Khoảng 18.270 kWh | Khoảng 12.180 kWh |
| Tiền điện mỗi năm | Khoảng 45,7 triệu | Khoảng 30,5 triệu |
| Lux trung bình đo được | Cao hơn | Thấp hơn A khoảng 15-25% |
| Độ đều và chói loá (ước lượng) | Uo thấp, TI dễ vượt 15% | Uo, Ul đều hơn, TI thấp hơn |

So sánh hai phương án chiếu sáng đường LED 150W và 100W
Phương án B tiết kiệm khoảng 15 triệu mỗi năm trên mỗi km, và tuyến nhìn dễ chịu hơn dù máy lux báo thấp hơn A. Giá đèn 100 W có thấu kính phân bố đúng không nhất thiết đắt hơn đèn 150 W, vì công suất nhỏ hơn kéo theo tản nhiệt và driver nhỏ hơn. Thứ tốn thêm là công thiết kế quang để chọn đúng thấu kính và kiểm TI. Với tuyến đang bị phản ánh chói, đừng bắt đầu bằng việc tăng công suất.
Đọc hồ sơ quang, chọn đèn chính hãng và điều kiện bảo hành cả tuyến
Một đèn đường đúng chuẩn độ chói phải chứng minh được bằng tài liệu. Khi nhà cung cấp đề xuất mẫu đèn, các tài liệu dưới đây giúp anh chị biết đèn có thật sự hợp tuyến của mình hay không.
| Tài liệu cần có | Đọc gì trong đó |
| File trắc quang IES hoặc LDT của đúng mã đèn | Đúng mã thấu kính, đúng công suất, có số hiệu phép đo phòng thí nghiệm |
| Bảng tính theo EN 13201-3 cho đúng tuyến | Lav, Uo, Ul, TI, REI, ghi rõ bảng phản xạ mặt đường và hệ số duy trì đã dùng |
| Báo cáo LM-79 và dữ liệu LM-80, TM-21 | Quang thông, hiệu suất thật, dự báo suy giảm quang thông của chip |
| Thông số IP, IK, chống sét | IP66, IK08 trở lên, chống sét lan truyền 10 kV trở lên nếu hồ sơ yêu cầu |
| Phiếu bảo hành của hãng | Thời hạn đèn và driver, điều kiện điện áp, ai chịu công tháo lắp trên cột |
Dấu hiệu đề xuất thiếu nghiêm túc là bảng tính chỉ có lux, không có độ chói và TI, hoặc dùng hệ số duy trì 1,0 như thể đèn không bao giờ bẩn. Một kiểm tra chỉ người làm đường hay để ý: mở file IES, xem tên thấu kính trong phần mô tả có trùng mã thấu kính ghi trên nhãn đèn giao tới không; cùng một thân đèn, hãng thường có vài loại thấu kính, giao nhầm loại là toàn bộ bảng tính mất giá trị.
Các dòng đèn đường có file trắc quang và nhiều lựa chọn thấu kính nằm trong danh mục đèn đường LED nhiều kiểu thấu kính; có thể đối chiếu giá trong bảng giá đèn đường LED Philips và bảng giá đèn đường LED Hodiled. Cách chọn công suất theo chiều cao cột có trong bài cách chọn đèn đường LED theo chiều cao cột. Với tuyến cần thay đèn, Hoàng Phát tư vấn mẫu thay thế, tính lại số đèn, gửi báo giá; đèn xuất cho tuyến là hàng chính hãng kèm hoá đơn và giấy tờ hãng cấp, việc bảo hành do phiếu của mỗi hãng quy định. Với đèn trên cột, điều khoản bảo hành cần đọc kỹ nhất là chi phí xe nâng và công tháo lắp, vì phần đó thường lớn hơn giá một chiếc driver.
Khi tuyến đường bị kêu khó nhìn, đo lại góc nghiêng và khoảng cách cột trước, yêu cầu bảng tính độ chói và TI sau, cuối cùng mới bàn tới công suất. Thứ tự ngược lại thường dẫn tới một tuyến tốn điện hơn mà tài xế vẫn nheo mắt.
| LIÊN HỆ NGAY - Anh chị gửi bề rộng đường, chiều cao cột, khoảng cách cột hiện có và ảnh tuyến ban đêm cho Hoàng Phát Lighting để được tư vấn chọn đèn thay thế và báo giá. |
Câu hỏi thường gặp về Độ chói mặt đường và chỉ số chói loá TI: đèn đường sáng mà vẫn khó nhìn
Đèn đường bao nhiêu lux là đạt chuẩn?
Đường có xe cơ giới thường được thiết kế theo độ chói cd/m2 chứ không theo lux. Theo kinh nghiệm trên mặt nhựa, mỗi 1 cd/m2 cần khoảng 13-15 lx trung bình, nên đường nội bộ lớp M4 với 0,75 cd/m2 rơi vào khoảng 10-12 lx. Con số đúng phải tính theo mặt đường và phân bố quang của đèn cụ thể.
Có đo được độ chói mặt đường bằng máy đo lux không?
Không đo trực tiếp được, vì máy lux đo ánh sáng rơi xuống còn độ chói là ánh sáng phản xạ về phía mắt. Muốn đo độ chói cần máy đo độ chói hoặc camera đo chói chuyên dụng. Máy lux vẫn dùng được để kiểm độ đều theo lưới điểm và phát hiện vùng tối giữa hai cột.
Vì sao đèn đường LED mới thay lại chói hơn đèn cao áp cũ?
Thường do đèn LED nghiêng nhiều để vươn xa, do thấu kính có cường độ lớn ở góc gần nằm ngang, hoặc do bề mặt phát sáng nhỏ nên độ chói của chính đèn rất cao. Chọn đèn có phân bố rộng ngang đường, giữ góc nghiêng 0-5 độ và xem chỉ số TI trong bảng tính sẽ giảm chói rõ rệt.
Chỉ số TI bao nhiêu là chấp nhận được?
Theo các lớp M của EN 13201-2, TI tối đa thường là 10% cho đường lớp cao M1, M2, 15% cho M3 tới M5 và 20% cho M6. TI càng thấp càng ít chói loá. Con số phải lấy từ bảng tính quang theo đúng chiều cao cột, khoảng cách và góc nghiêng thực tế, không suy ra từ công suất.
Đường ướt khi mưa bị chói và tối loang lổ thì xử lý được không?
Giảm được một phần chứ không triệt để, vì mặt đường ướt phản xạ như gương. Giảm khoảng cách cột, giữ góc nghiêng nhỏ, chọn đèn không có cường độ quá lớn ở góc gần nằm ngang và dùng nhiệt độ màu 3.000-4.000 K sẽ cho cảm giác dễ nhìn hơn khi trời mưa.
Đèn đường nghiêng bao nhiêu độ là vừa?
Với đèn LED có thấu kính phân bố hợp bề rộng đường, góc nghiêng 0-5 độ là phù hợp. Nghiêng 10-15 độ trở lên làm tăng cường độ sáng về phía mắt tài xế chạy tới và dễ đẩy TI vượt ngưỡng. Khi lắp lên cần cũ đã nghiêng sẵn, cần đo lại góc thực và chỉnh khớp gá bù lại.














