Phân bố quang học đèn đường: chọn kiểu chiếu cho từng bề rộng mặt đường
- 1. Chóa tròn đối xứng và thấu kính lệch ngang trên cùng một tuyến
- 2. Cách phân loại kiểu phân bố của IES
- 3. Đọc biểu đồ cực của một chiếc đèn đường
- 4. Một bên, so le, đối diện hay giữa dải phân cách
- 5. Tiền dựng cột và tiền điện trên 1 km khi chọn đúng thấu kính
- 6. Lối đi công viên và đường gom khu dân cư cần phân bố khác
- 7. Chọn đèn theo phân bố quang, nhận hàng và bảo hành
Theo một phép tính minh hoạ trên đường hai làn 7 m, cột thép cao 8 m dựng một phía, đèn 60 W gắn thấu kính lệch ngang về phía lòng đường có thể đặt cột cách nhau 30-32 m mà mép bên kia vẫn đủ sáng, còn cũng đèn 60 W ấy dùng chóa tròn đối xứng chỉ giãn được 20-22 m trước khi khoảng giữa hai cột tối hẳn: cùng công suất, khác nhau ở phân bố quang học đèn đường. Trên 1 km, chênh lệch đó là khoảng 15 vị trí cột, kéo theo móng, cáp ngầm, cần đèn và tiền điện. Vậy mà khi mua đèn đường, phần lớn hồ sơ chỉ ghi công suất, quang thông và IP, còn dòng mô tả thấu kính hoặc bị bỏ trống, hoặc ghi chung chung "phân bố đường". Hiểu được đèn chia ánh sáng ra sao là bước để không phải trả tiền cho những cột lẽ ra không cần dựng.
Trả lời nhanh: phân bố quang học là cách đèn chia ánh sáng theo chiều ngang và chiều dọc tuyến đường. Đường hẹp, cột một bên dùng phân bố lệch ngang kiểu II hoặc III; đường rộng hơn chiều cao cột chuyển sang bố trí so le hoặc hai bên đối diện; đường có dải phân cách đặt cột giữa với hai đèn quay lưng. Chóa tròn kiểu V chỉ hợp nút giao, quảng trường, bãi xe.
Chóa tròn đối xứng và thấu kính lệch ngang trên cùng một tuyến
Đèn pha hay đèn highbay có chùm sáng đối xứng: ánh sáng toả đều quanh trục, đọc bằng một góc chiếu duy nhất như 60 hay 120 độ. Cách đọc góc chiếu này đúng với đèn trong nhà và đèn pha, được giải thích trong bài góc chiếu beam angle của đèn LED 24, 60, 120 độ. Đèn đường thì khác: nó đứng ở mép đường, chiếu về một phía, và cần kéo ánh sáng dài theo tuyến. Một con số góc chiếu không mô tả được hình dạng đó.
| Tiêu chí | Chóa tròn đối xứng | Thấu kính lệch ngang, kéo dài dọc đường |
| Hình vệt sáng trên mặt đất | Hình tròn quanh chân cột | Hình bầu dục dài theo tuyến, lệch về phía lòng đường |
| Ánh sáng phía sau cột (vỉa hè, nhà dân) | Bằng phía trước | Ít hơn nhiều, có thể cắt gần hết |
| Khoảng cách cột so với chiều cao, minh hoạ | Khoảng 2,5 lần | Khoảng 3,5-4 lần |
| Đường 7 m, cột 8 m, một bên | Cột cách 20-22 m | Cột cách 30-32 m |
| Độ đều dọc tuyến | Vệt tròn nối nhau, dễ có vùng tối | Vệt dài chồng lên nhau, đều hơn |
| Hợp với | Nút giao, quảng trường, bãi xe | Đường thẳng, đường nội bộ, đường gom |

So sánh chóa tròn đối xứng và thấu kính lệch ngang
Kết luận từ bảng: với tuyến đường dài, chọn đúng phân bố quang tiết kiệm nhiều hơn so với chọn đèn hiệu suất cao hơn vài lumen mỗi watt. Một chiếc đèn 160 lm/W gắn chóa tròn trên đường vẫn tốn điện hơn đèn 140 lm/W có thấu kính đúng, vì phải dựng thêm cột và thêm đèn để lấp khoảng tối. Các tỷ lệ khoảng cách trên chiều cao trong bảng là con số minh hoạ; mỗi mẫu thấu kính có giới hạn riêng, đọc từ bảng tính của hãng.
Cách phân loại kiểu phân bố của IES
Hệ phân loại được dùng phổ biến trong catalogue đèn đường là của Hiệp hội Kỹ thuật Chiếu sáng Bắc Mỹ (IES). Nó chia đèn theo hai chiều: phân bố ngang đường (kiểu I tới V) và phân bố dọc đường (ngắn, trung bình, dài). Cách chia dựa trên vị trí đường đồng mức nửa cường độ cực đại trên mặt đất, tính bằng bội số chiều cao lắp đèn (ký hiệu MH).
Phân bố ngang đường: kiểu I tới V
| Kiểu | Vệt nửa cường độ cực đại phía lòng đường, tham khảo | Ứng dụng thường gặp |
| Kiểu I | Đến khoảng 1 MH, hai phía gần như bằng nhau | Đèn đặt giữa lối đi, đường dạo bộ hẹp |
| Kiểu II | Khoảng 1-1,75 MH | Đường hẹp, cột một bên, đường dẫn vào, lối đi rộng |
| Kiểu III | Khoảng 1,75-2,75 MH | Đường trung bình, cột một bên, bãi đỗ dọc mép |
| Kiểu IV | Vượt 2,75 MH, chiếu mạnh về phía trước | Đường rộng cột một bên, mép bãi xe, chiếu từ tường ra |
| Kiểu V | Tròn đối xứng quanh cột | Nút giao, quảng trường, giữa bãi xe |

Phân loại 5 kiểu phân bố quang IES
Theo hướng dẫn của IES, kiểu II thường dùng cho đường có bề rộng không quá khoảng 1,75 lần chiều cao cột, kiểu III cho đường đến khoảng 2,75 lần. Đó là giới hạn để vệt sáng phủ tới mép bên kia. Muốn đạt độ đều tốt theo các tiêu chuẩn chiếu sáng đường, đặc biệt khi tính theo độ chói, người thiết kế thường dùng ngưỡng chặt hơn: cột một bên khi bề rộng đường xấp xỉ bằng chiều cao cột trở xuống.
Phân bố dọc đường: ngắn, trung bình và dài
Phân bố dọc cho biết điểm cường độ cực đại rơi cách chân cột bao xa theo chiều dọc tuyến, tính bằng bội số chiều cao cột: ngắn khoảng 1-2,25 MH, trung bình khoảng 2,25-3,75 MH, dài khoảng 3,75-6 MH. Phân bố dài cho phép giãn cột nhưng kéo theo cường độ lớn ở góc gần nằm ngang, dễ gây chói; phân bố ngắn cho độ đều tốt với cột dày, hợp đường cong, khu dân cư. Đa số đèn đường LED cho đường nội bộ dùng phân bố trung bình.
Các hãng châu Âu và châu Á thường không ghi theo kiểu I-V mà đặt mã thấu kính riêng. Khi đó cách chắc nhất là đọc biểu đồ cực hoặc file trắc quang, không suy từ tên gọi.
Đọc biểu đồ cực của một chiếc đèn đường
Biểu đồ cực thể hiện cường độ sáng (thường tính bằng cd trên 1.000 lm, viết cd/klm) theo góc. Với đèn đường, catalogue thường vẽ hai mặt cắt: mặt cắt dọc theo trục đường và mặt cắt ngang qua đường. Trong hệ toạ độ C-gamma dùng cho đèn đường, cặp mặt phẳng C0-C180 thường song song với trục đường, cặp C90-C270 vuông góc với trục đường, trong đó một phía là phía lòng đường và phía kia là phía vỉa hè.
Mặt cắt ngang đường cho biết ánh sáng sang được bao xa
Đèn phân bố đúng cho đường một bên có mặt cắt ngang lệch hẳn về một phía: búp sáng phía lòng đường rộng và dài, phía vỉa hè ngắn. Nếu hai búp gần bằng nhau, đèn là loại đối xứng, một nửa ánh sáng sẽ rơi vào nhà dân và vỉa hè. Góc mà búp phía lòng đường đạt cực đại cho biết đèn vươn sang làn xa được tới đâu.
Mặt cắt dọc đường cho biết giãn cột được bao xa
Mặt cắt dọc của đèn đường thường có dạng hai cánh bướm, cực đại nằm ở góc khoảng 60-70 độ so với phương thẳng đứng. Cực đại càng gần 70 độ, ánh sáng càng bắn xa dọc tuyến, giãn được cột, nhưng cũng chiếu về phía mắt tài xế nhiều hơn. Ở cột 8 m, góc 65 độ ứng với điểm trên mặt đường cách chân cột khoảng 8 x tan 65 độ, tức khoảng 17 m. Hai cột cách nhau 34 m thì cực đại của hai đèn gặp nhau đúng giữa khoảng cột, đó là lý do một đèn có cực đại 65 độ ở cột 8 m hợp khoảng cách quanh 30-35 m.
Một phép đọc nhanh: nhân chiều cao cột với tan của góc cực đại dọc, nhân đôi, là ra khoảng cách cột tối đa thô. Con số thực tế nên thấp hơn 10-15% để có độ đều dọc tốt.
Một bên, so le, đối diện hay giữa dải phân cách
Phân bố quang và cách bố trí cột phải chọn cùng nhau. Một thấu kính kiểu III rất tốt cho đường một bên có thể thừa sáng sang vỉa hè đối diện nếu đem lắp cho bố trí hai bên.
| Cách bố trí | Bề rộng đường hợp, kinh nghiệm tham khảo | Phân bố ngang nên dùng | Điều cần để ý |
| Một bên | Đến khoảng 1 lần chiều cao cột | Kiểu II hoặc III | Làn xa dễ thiếu sáng nếu đường rộng hơn |
| So le hai bên | Khoảng 1-1,5 lần chiều cao cột | Kiểu II | Độ đều dọc kém hơn nếu khoảng cách không đều |
| Đối diện hai bên | Lớn hơn khoảng 1,5 lần chiều cao cột | Kiểu II, đôi khi kiểu III | Tốn cột nhất, nhưng đều nhất cho đường rộng |
| Giữa dải phân cách, hai đèn quay lưng | Mỗi chiều đường đến khoảng 1 lần chiều cao cột | Kiểu II hoặc III mỗi bên | Dải phân cách đủ rộng cho móng cột |

Sơ đồ 4 cách bố trí cột đèn theo bề rộng đường
Độ vươn cần và góc nghiêng
Độ vươn là khoảng cách theo chiều ngang từ mép bó vỉa tới tâm đèn. Vươn ra lòng đường 1-1,5 m giúp làn xa sáng hơn, nhưng cần dài quá thì vỉa hè phía sau cột tối và cần rung khi gió. Với đèn LED có thấu kính lệch đúng, cần ngắn 0,5-1,5 m và góc nghiêng 0-5 độ thường đủ. Nghiêng thêm để bù cho thấu kính sai phân bố là cách sửa tốn kém về chói loá.
Đường cong, nút giao và đoạn dốc
Trên đường cong, đặt cột ở phía ngoài đường cong để ánh sáng chiếu vào lòng đường theo hướng xe chạy, và rút ngắn khoảng cách cột khoảng 20-30% so với đoạn thẳng, càng cong càng rút. Tại nút giao, thêm một vị trí cột trước nút theo chiều xe tới và có thể dùng phân bố kiểu IV hoặc V để phủ vùng giao cắt. Đoạn dốc nên giữ khoảng cách như đoạn thẳng nhưng kiểm lại góc nghiêng thực tế so với mặt dốc.
| TÍNH SỐ ĐÈN MIỄN PHÍ - Khi bản vẽ hạ tầng chưa khoá móng cột, thử lần lượt ba cách bố trí một bên, so le và đối diện trên app tính khoảng cách cột và cần đèn đường nội bộ để thấy mỗi cách cần bao nhiêu cột cho cùng bề rộng đường và cùng độ cao cột. Mỗi lần chạy, app vẽ sơ đồ và mặt cắt, đề xuất độ dài cần và góc nghiêng, gợi ý mã đèn có giá niêm yết, lập bảng vật tư đèn, trụ, cáp, tủ và cho gửi bảng đó qua Zalo; so ba bảng với nhau rồi mới chọn thấu kính. |
Tiền dựng cột và tiền điện trên 1 km khi chọn đúng thấu kính
Ví dụ minh hoạ cho tuyến mới 1 km, rộng 7 m, cột 8 m một bên, đèn 60 W. Mỗi vị trí cột giả định 15 triệu đồng gồm cột thép, móng, cần, cáp ngầm và đấu nối; giá một bộ đèn giả định 2,5 triệu. Đèn chạy khoảng 4.200 giờ mỗi năm. Phần điện tính theo 2.500 đ/kWh chỉ để so; dự án của anh chị nhân với đơn giá thật trên hợp đồng mua điện.
| Hạng mục | Chóa tròn, cột cách 21 m | Thấu kính lệch ngang, cột cách 31 m |
| Số vị trí cột trên 1 km | 49 | 34 |
| Chi phí cột, móng, cáp | Khoảng 735 triệu | Khoảng 510 triệu |
| Chi phí đèn | Khoảng 122,5 triệu | Khoảng 85 triệu |
| Công suất cả tuyến | 2.940 W | 2.040 W |
| Điện năng mỗi năm | Khoảng 12.350 kWh | Khoảng 8.570 kWh |
| Tiền điện mỗi năm | Khoảng 30,9 triệu | Khoảng 21,4 triệu |
Chọn đúng phân bố quang tiết kiệm khoảng 260 triệu đầu tư và gần 10 triệu tiền điện mỗi năm cho mỗi km trong ví dụ này. Tuyến dài 5 km của một khu công nghiệp nhân lên thành hơn một tỷ đồng. Không có loại đèn nào tiết kiệm được chừng đó chỉ nhờ hiệu suất cao hơn. Đây là lý do nên chốt thấu kính trước khi chốt khoảng cách cột trên bản vẽ hạ tầng, chứ không phải ngược lại.
Lối đi công viên và đường gom khu dân cư cần phân bố khác
Không phải tuyến nào cũng cần kéo ánh sáng xa. Đường dạo trong công viên, đường gom trước dãy nhà phố, đường nội bộ khu biệt thự có cột thấp 3,5-6 m, người đi bộ là đối tượng chính. Ở đây ánh sáng lọt vào cửa sổ nhà dân là vấn đề, nên cần phân bố có cắt phía sau, chụp chắn phía nhà, và độ chói của đèn thấp vì người đi bộ nhìn ngang. Bài chiếu sáng công viên, đường dạo bộ bằng đèn LED phân tích các kiểu đèn trụ thấp hợp với lối đi.
Cột thấp kéo theo khoảng cách ngắn: cột 4 m với tỷ lệ 4-5 lần chỉ đặt cách 16-20 m. Dùng đèn đường cột cao 8 m cho lối đi 3 m trong công viên sẽ giãn được cột, nhưng tán cây che, ánh sáng dồn xuống thảm cỏ và mặt người đi bộ lại tối. Với đường gom có nhà ở sát mép, kiểu II có cắt phía sau là lựa chọn an toàn nhất.
Phần ánh sáng đi lên trên đường chân trời cũng thuộc về phân bố quang. Đèn đường LED mặt kính phẳng lắp nằm ngang gần như không phát ánh sáng lên trời; cùng đèn đó nghiêng 15 độ thì một phần chùm sáng vượt lên trên mặt phẳng ngang, vừa phí, vừa gây sáng mờ bầu trời và chói cho tầng trên của nhà cao tầng đối diện. Hệ đánh giá BUG của IES (ánh sáng phía sau, ánh sáng lên trên, chói loá) là một cách để so các đèn ở điểm này; nhiều catalogue đèn bán ở Việt Nam chưa ghi, khi đó đọc tỷ lệ ánh sáng phía trên trong file trắc quang. Với khu dân cư, có thể yêu cầu thêm tấm chắn phía nhà gắn vào thân đèn. Tấm chắn làm vỉa hè sau cột tối hơn một chút, nhưng giải quyết dứt điểm chuyện ánh sáng lọt vào phòng ngủ tầng hai, một phàn nàn rất hay gặp ở đường gom mới.
Chọn đèn theo phân bố quang, nhận hàng và bảo hành
Hồ sơ mua đèn đường nên ghi rõ phân bố quang, không chỉ công suất. Danh sách dưới tập trung vào phần quang học, vì đó là phần hay bị đổi khi hàng về.
| Khi đặt hàng và nhận hàng | Chỗ hay sai |
| Mã thấu kính hoặc kiểu phân bố ghi trong hợp đồng | Chỉ ghi "đèn đường 60 W", nhà cung cấp giao loại thấu kính có sẵn |
| File trắc quang đúng mã thấu kính, đúng công suất | File của mẫu khác, hoặc của phiên bản quang thông khác |
| Mũi tên hoặc chữ chỉ phía lòng đường trên thân đèn | Thợ lắp ngược 180 độ, ánh sáng hắt vào nhà dân |
| Vật liệu thấu kính và kính che | Thấu kính nhựa không có lớp che, ố vàng sau vài mùa nắng |
| Khớp gá chỉnh góc nghiêng | Khớp cố định, không chỉnh được khi cần cũ đã nghiêng |
| Phiếu bảo hành hãng, hoá đơn, chứng từ | Phiếu không ghi rõ driver, không ghi điều kiện điện áp |
Lỗi lắp ngược hướng là lỗi riêng của đèn có phân bố lệch: thân đèn trông giống nhau khi xoay 180 độ, nhưng một chiều chiếu ra lòng đường, chiều kia chiếu vào vỉa hè và mặt tiền nhà. Đa số đèn có in mũi tên hoặc chữ chỉ phía lòng đường bên trong nắp hoặc trên thân. Kiểm từng bộ trước khi đưa lên xe nâng sẽ tránh được việc quay lại tháo cả tuyến. Một dấu hiệu nữa của đèn kém là thấu kính đúc có vết bọt khí, mép thấu kính lệch khỏi tâm chip, nhìn kỹ dưới ánh nắng sẽ thấy.
Khi đã biết mình cần kiểu II hay kiểu III, lọc mẫu trong danh mục đèn đường LED theo kiểu thấu kính; giá từng công suất nằm ở bảng giá đèn đường LED Duhal và bảng giá đèn đường LED Kingled, nhớ hỏi kèm tên thấu kính của mã định mua. Công suất cho từng độ cao cột đã có bảng riêng trong bài công suất đèn đường theo từng độ cao cột. Phía nhà phân phối, Hoàng Phát tư vấn kiểu thấu kính theo bản vẽ tuyến, tính số đèn và báo giá; đèn tới công trình là hàng chính hãng, có hoá đơn tài chính cùng bộ chứng từ của hãng, thời hạn bảo hành ghi theo phiếu từng hãng. Khi đọc phiếu, xem thấu kính ố vàng hay nứt có được tính là lỗi sản phẩm không, và bảo hành có áp cho driver cùng thời hạn với chip LED không.
Bản vẽ hạ tầng của anh chị đang để khoảng cách cột 25 m hay 30 m chưa quan trọng bằng việc nó được tính với thấu kính nào. Chốt phân bố quang trước, có file trắc quang trong tay, rồi mới khoá vị trí móng cột.
| TƯ VẤN MIỄN PHÍ - Anh chị gửi bề rộng mặt đường, chiều cao cột dự kiến và kiểu bố trí cho Hoàng Phát Lighting để được tư vấn chọn thấu kính, tính khoảng cách cột và báo giá đèn đường. |
Câu hỏi thường gặp về Phân bố quang học đèn đường: chọn kiểu chiếu cho từng bề rộng mặt đường
Thấu kính đèn đường type II và type III khác nhau thế nào?
Khác nhau ở độ vươn ngang của vệt sáng. Kiểu II phủ tới khoảng 1,75 lần chiều cao cột về phía lòng đường, hợp đường hẹp và đường dẫn vào. Kiểu III vươn xa hơn, tới khoảng 2,75 lần, hợp đường trung bình đặt cột một bên. Cả hai đều cắt bớt ánh sáng phía vỉa hè sau cột.
Cột đèn đường cao 8 m thì đặt cách nhau bao nhiêu mét?
Với đèn LED có thấu kính phân bố đường phù hợp, cột 8 m thường đặt cách khoảng 28-32 m, tức khoảng 3,5-4 lần chiều cao cột. Đèn chóa tròn đối xứng chỉ giãn được khoảng 2,5 lần, tức 20-22 m. Khoảng cách chính xác phải lấy từ bảng tính của đúng mẫu đèn trên đúng bề rộng đường.
Đường rộng bao nhiêu thì phải bố trí đèn hai bên?
Theo kinh nghiệm thiết kế, khi bề rộng đường vượt khoảng 1 lần chiều cao cột thì nên chuyển sang bố trí so le, và vượt khoảng 1,5 lần thì bố trí hai bên đối diện. Đường có dải phân cách đủ rộng có thể đặt cột giữa với hai đèn quay lưng, mỗi đèn phục vụ một chiều.
Có dùng đèn pha thay đèn đường cho đường nội bộ được không?
Không nên. Đèn pha có chùm sáng đối xứng, nửa ánh sáng rơi vào vỉa hè và nhà dân, phải nghiêng nhiều nên chói mắt tài xế, và cần nhiều cột hơn để lấp vùng tối. Đèn pha hợp chiếu sân bãi, mặt tiền. Đường nội bộ nên dùng đèn đường có thấu kính lệch ngang.
Lắp đèn đường bị ngược hướng thì nhận biết thế nào?
Dấu hiệu là vỉa hè và mặt tiền nhà phía sau cột sáng rõ, trong khi làn xe phía xa lại tối. Đèn có phân bố lệch thường in mũi tên hoặc chữ chỉ phía lòng đường trên thân hoặc bên trong nắp. Xoay đèn 180 độ trên cần là sửa được, nhưng nên kiểm từng bộ trước khi lắp.
Catalogue không ghi type I-V thì đọc phân bố đèn đường thế nào?
Đọc biểu đồ cực hoặc file trắc quang IES, LDT của đúng mã thấu kính. Mặt cắt ngang đường lệch hẳn về một phía là đèn đường đúng nghĩa; hai búp bằng nhau là đèn đối xứng. Góc cực đại ở mặt cắt dọc khoảng 60-70 độ cho biết đèn kéo sáng xa dọc tuyến.














